اَلْآراءُ وَالدِّیانات، کتابی است دربارۀ عقاید و باورهای پیروان ادیان و مذاهب و مکتبهای گوناگون کلامی و فلسفی به زبان عربی نوشتۀ ابو محمد حسن بن موسى نوبختی (د ح ٣١٠ق / ٩٢٢م)، فیلسوف و منجم و متکلم شیعی ایرانی و نویسندۀ کتاب فرق‌الشیعة که بارها به چاپ رسیده است. از کتاب الآراء والدیانات اثری به دست نیست، لیکن مطالب آن به گونۀ گسترده‌ای در کتابهای اسلامی مربوط به این موضوع بازتاب یافته است و این نشان می‌دهد که این کتاب از آوازه‌ای بلند و نیکو برخوردار بوده است. ابن ندیم، نوبختی و خاندانش را به دوستداری علی(ع) و اولاد او ستوده و گفته است: او کتابهای بسیار گرد می‌آورد و شمار فراوانی از آن را به خط خود استنساخ می‌کرد. وی را کتاب الآراء والدیانات است که آن را به پایان نرسانده است (الفهرست، صص ٢٥١-٢٥٢). احمدبن علی نجاشی (د ٤٥٠ق / ١٠٥٨م) نیز او را به عنوان متکلمی مبرّز می‌ستاید و می‌گوید: الآراء والدیانات کتابی بزرگ و نیکوست که من آن را بر استادم ابوعبدالله (محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام معروف به شیخ مفید، د ٤١٣ق / ١٠٢٢م) خوانده‌ام (رجال، ص ٤٦). همچنین رضی‌الدین علی بن موسى معروف به سید بن طاووس (د ٦٦٤ ق / ١٢٦٦م) می‌گوید: کتاب الآراء والدیانات نوبختی اکنون در نزد من است و من از این کتاب به آکاهی وی از علم نجوم پی بردم (فرج المهموم، ص ١٢١).
نیمۀ دوم سدۀ ٣ق / ٩م که نوبختی در آن می‌زیسته، روزگار جوش و خروش اندیشه‌های گوناگون و کشاکش آزاد فرقه‌ها با یکدیگر بوده است. درگیری زبانی و قلمی به ارزیابی باورهای مخالف منحصر نمی‌شده، بلکه به شرح و نگارش تاریخ آن فرقه‌ها و عقاید ایشان نیز می‌کشیده است. همزمان با او یا اندکی پیش و پس از وی، کسان بسیاری به این کار دست یازیده‌اند که اقبال آشتیانی برخی از ایشان را یاد کرده است (خاندان نوبختی، صص ١٣٦-١٣٩). با این‌همه، آقابزرگ تهرانی او را نخستین دانشمند مسلمان می‌داند که دربارۀ ملل و نحل و آراء و فرقه‌ها کتاب نوشته است. دیگر کسانی که در این زمینه چیزی نوشته‌اند، همگی متأخر از او بوده‌اند: ابوبکر باقلانی (د ٤٠٣ق / ١٠١٣م)، ابومنصور عبدالقاهر بن طاهر بغدادی (د ٤٢٩ق / ١٠٣٨م)، ابوبکر احمد بن محمد اصفهانی (د ح ٤٥١ق / ١٠٥٩م)، ابن حزم (د ٤٥٦ق / ١٠٦٤م)، شهرستانی (د ٥٤٨ ق / ١١٥٣م) و جز ایشان ( الذریعة، ١ / ٣٤-٣٥).
کتاب الآراء والدیانات را نویسندگان پس از نوبختی مانند مسعودی (د ٣٤٦ق / ٩٥٧م)، ابن جوزی (د ٥٩٧ ق / ١٢٠١م)، ابن ابی‌الحدید (د ٦٥٥ ق / ١٢٥٧م) و دیگران در دست داشته‌اند. از اشارات آنان می‌توان استنباط کرد که الآراء والدیانات حاوی مطالبی بدین شرح بوده است: عقاید سوفسطاییان، عقاید ثنویان، عقاید فیلسوفان یونان، مذاهب هند و باورهای هندوان، مذاهب صابئیان و مجوستان، آرای منجمان و اصحاب فلک، عقیدۀ جهم بن صفوان، مذهب هشام بن حکم در تشبیه و تجسیم، عقاید مقاتل بن سلیمان و نعیم بن حماد و داوود جواربی از متکلمان شیعی و عقاید فیلسوفان رواقی (اقبال، ١٣٩).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ١ / ٣٤-٣٥، ١٦ / ١٧٩؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمن، تلبیس ابلیس، بیروت، دارالکتب العلمیة، ١٣٦٨ق، ص ٨٣؛
ابن‌حزم، علی بن احمد، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، بیروت، دارالمعرفه، ١٩٧٥م، ص ١٩٤؛
ابن طاووس، علی بن موسى، فرج‌المهموم، قم، منشورات الرضی، ١٣٦٣ش؛
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه، ١٣٩٨ق؛
اقبال، عباس، خاندان نوبختی، تهران، طهوری، ١٣٥٧ش، ص ١٤٠؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العربیه، صص ٩٣-٩٤؛
قهپایی، عنایة‌الله علی، مجمع الرجال، قم، اسماعیلیان، ١٣٨٤ق، ٢ / ١٥٧؛
مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، نجف، ١٣٥٠ق، ١ / ٣١١-٣١٢؛
مسعودی، علی بن حسین، التنبیة والاشراف، بیروت، دارصعب، ص ٣٤٣؛
همو، مروج الذهب، بیروت، دارالاندلس، ١٣٨٥ق، ١ / ٩٤؛
نجاشی، احمدبن علی، رجال، قم، مکتبةالداوری، ١٣٩٧ق.

بخش معارف