اِبْنِ اَبی الثّلْج، نام دو تن از محدثان وابسته به یك خاندان در سده‌های ٣ و ٤ق / ٩ و ١٠م:
١. ابوبكر یا ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن اسماعیل (د ٢٥٧ق / ٨٧١م). وی در بغداد می‌زیست، لیكن اصل او از ری بود و به روایتی مدتی نیز در آنجا اقامت داشته است (ابن حبان، ٩ / ١٣٥؛ خطیب، تاریخ، ٥ / ٤٢٦).
ابوبكر از جمع كثیری از مشایخ بغداد همچون حسن بن موسی اشیب، علی بن حفض مدائنی، و عبدالرحمن بن غزوان قراد و جز آنان حدیث شنید. مزّی فهرستی از مشایخ وی را آورده است (١٦ / ٣٥١). ذهبی شبابة (ابن سوار فزاری) را نیز از جملۀ مشایخ وی یاد كرده است (سیر، ٧ / ٣٥٨). وی از یاران احمد بن حنبل نیز بوده است، (خطیب، شرف، ٨٥-٨٦؛ مزی، همانجا). در میان راویان و شاگردان او نام محدثان بنامی چون بخاری، ترمذی، ابن ابی داوود، ابن ابی حاتم و ابن خزیمه به چشم می‌خورد (خطیب، تاریخ، ٥ / ٤٢٦؛ مزی، همانجا). با بررسی مشایخ و شاگردان ابوبكر می‌توان دریافت كه وی در طبقۀ یحیی ابن معین (د ٢٣٣ق)، ابوبكر بن ابی شیبة (د ٢٣٥ق)، اسحاق بن راهویه (د ٢٣٨ق) و احمد بن حنبل (د ٢٤١ق) بوده و بر معاصران خود تقدم طبقه داشته است. به عنوان نمونه بخاری كه در ١٩٤ق / ٨١٠م متولد شده، در ٢٠٥ق آغاز به استماع حدیث كرده و در ٢٥٦ق وفات یافته (نك‌ : ذهبی، تذكره، ٢ / ٥٥٥-٥٥٦)، در طبقۀ بعد از وی قرار داشته است. وی نه تنها از راویان ابوبكر است، بلكه از برخی مشایخ او نیز مانند قراد با واسطه روایت می‌كند (نك‌ : بخاری، ٧ / ٨٣). ابن حبان (٩ / ١٣٥) ابوبكر را در زمرۀ ثقات آورده و ابن ابی حاتم (٣(٢) / ٢٩٤) نیز او را صدوق خوانده است. بخاری در صحیح از وی نقل حدیث كرده است (نك‌ : خطیب، تاریخ، ٥ / ٤٢٦).
اگرچه تألیفی به ابوبكر نسبت داده نشده، اما با توجه به رواج مسندنویسی در میان رجال هم طبقۀ او می‌توان احتمال داد كه وی نیز مسندی گردآورده باشد كه از میان رفته است .
٢. ابوبكر محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن اسماعیل، كاتب بغدادی (٢٣٨-٣٢٢ق / ٨٥٢-٩٣٤م). وی نوادۀ ابن ابی الثلج محمد بن عبدالله است و سبب اشتهار وی به كاتب معلوم نیست. او بر مذهب امامیه بود. ابن ندیم (ص ٢٨٩) او را «خاصی عامی» معرفی كرده و افزوده است كه تشیع او بر تسنن غالب است. در عین حال او را در شمار فقهای اصحاب حدیث (از اهل سنت) دانسته است. در جای دیگر (ص ٢٩٢) وی را پیرو مكتب فقهی محمد بن جریر طبری و از اصحاب او شمرده است، اما طوسی (رجال، ٥٠٢) به صراحت، و نجاشی (ص ٣٨١) تلویحاً او را امامی دانسته‌اند. كتاب تاریخ الائمۀ وی نیز دلالت تام بر این معنی دارد. به هر حال با توجه به مشایخ و آثار ابن ابی‌الثلج، وی در معارف اهل سنت و تشیع هر دو مطلع بود و در عین اعتقاد به مبانی تشیع و تألیف آثاری در اثبات این مذهب به حدیث و فقه اخباری اهل سنت نیز علاقه‌مند بود و در این باب به تحصیل و تألیف پرداخت. این مسأله با عنایت به وضع شیعه در بغداد آن روزگار كاملاً موجه است. با توجه بدانچه گفته شد، ابن ابی الثلج را می‌توان از پیشگامان مكتب شیعی اخباری بغداد به شمار آورد. وی در نوجوانی روزگار امامت هادی (ع) (٢٢٠-٢٥٤ق / ٨٣٥- ٨٦٨م) و امام حسن عسكری (ع) (٢٥٤-٢٦٠ق / ٨٦٨-٨٧٤م) را درك كرده است. ابن ابی الثلج كثیر الحدیث بوده (ابن‌ندیم، ٢٨٩؛ نجاشی، ٣٨١) و شاگردش یوسف قوّاس (خطیب، تاریخ، ١ / ٣٣٨) و نیز نجاشی (همانجا) او را توثیق كرده‌اند.
از میان مشایخ وی می‌توان از نیایش، محمد بن عبدالله، ابوزید عمر بن شبة، قاسم بن محمد مروزی و ابوعبدالله جعفربن محمد حسنی نام برد، (برای آگاهی از دیگر مشایخ وی نك‌ : ابن‌ابی‌الثلج، ٣؛ ابن‌بابویه، توحید، ١٥٧- ١٥٨؛ همو، معانی الاخبار، ١٥؛ ابن شاذان، ١٧٥؛ مفید، ١٨، ٢٨٦؛ نجاشی، ٨؛ طوسی، امالی، ٢ / ٢١٦؛ همو، الفهرست، ٣٨؛ خطیب، تاریخ، ١ / ٣٣٨، ٥ / ٤٢٦؛ همو، شرف، ٨٥). وی از محمد بن همام اسكافی نیز بهره‌هایی گرفته است (ابن ابی الثلج، ٢٦). راویان و شاگردان بنام وی اینانند: قاضی ابوالفرج معافی بن زكریا، ابوالحسن دارقطنی، ابوحفص بن شاهین، ابوبكر دوری و ابوالمفضل شیبانی (برای اطلاع بیش‌تر از راویان وی نك‌ : ابن ابی الثلج، ابن بابویه، ابن شاذان، مفید، همانجاها؛ نجاشی، ٨، ٣٨٢؛ طوسی، امالی، همانجا؛ همو، الفهرست، ٣٨، ١٥١؛ همو، رجال، ٥١٣؛ خطیب، تاریخ، ١ / ٣٣٨، ٥ / ٤٢٦؛ همو، شرف، ٨٥). تاریخ وفات ابن ابی الثلج را ٣٢٢ق (خطیب، تاریخ، ١ / ٣٣٨ به نقل از ابن قانع)، ٣٢٣ق (همان، ١ / ٢٧٩، ٣٣٨) و ٣٢٥ق (طوسی، رجال، ٥٠٢) دانسته‌اند.

آثار

نجاشی (ص ٣٨١) كتابی به نام تاریخ الائمۀ به وی نسبت می‌دهد. این كتاب در مجموعه‌ای با عنوان مجموعۀ نفیسة در قم، ١٣٩٦ق به چاپ رسیده است، سند روایت آن در اجازات به تصریح آیت‌الله مرعشی در مقدمۀ همین مجموعه سندی متصل است، اما شواهدی در متن این اثر وجود دارد كه نشان می‌دهد شخص دیگری نكاتی بر آن افزوده است (این شخص شاید ابوعلی عمادی راوی كتاب بوده است)، از جمله در صفحه ٣٤ آن از نیابت حسین بن روح و ابوالحسن سمری و آغاز غیبت كبری سخن به میان آمده است و حال آنكه حتی اگر درگذشت ابن ابی الثلج را در ٣٢٥ق بدانیم، وی نیابت سمری (٣٢٦- ٣٢٨ق) غیبت كبری (٣٢٨ق) را نمی‌توانسته است، درك بكند.
این آثار نیز منسوب به اوست: ١. مانزل من القرآن فی امیرالمؤمنین (ع) یا التنزیل فی امیر المؤمنین (ع) نجاشی، ٣٨١؛ طوسی، الفهرست، ١٥١). این كتاب تا سدۀ ٧ق / ١٣م باقی بود و مورد استفادۀ ابن طاووس در الیقین (صص ٤٥-٤٧). واقع شده است؛ ٢. البشری و الزلفی فی فضائل الشیعة (نجاشی، همانجا)؛ یا البشری و الزلفی و صفة الشیعة و فضلهم (طوسی، همانجا)؛ ٣. اخبار النساء الممدوحات؛ ٤. اخبار فاطمة و الحسن و الحسین؛ ٥. من قال بالتفضیل من الصحابة و غیرهم (نجاشی، ٣٨٢)؛ ٦. اسماء امیرالمؤمنین (ع) فی كتاب الله (طوسی، همانجا)؛ ٧. السنن و الآداب علی مذاهب العامّة؛ ٨. فضائل الصحابة؛ ٩. الاختیار من الاسانید (ابن ندیم، ٢٨٩)؛ ١٠. تفسیر (همو، ٣٧).

مآخذ

ابن ابی الثلج، محمدبن احمد، «تاریخ الائمة» در مجموعة نفیسة، قم، ١٣٩٦ق؛
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧٢ق / ١٩٥٤م؛
ابن بابویه، محمدبن علی، التوحید، به كوشش هاشم حسینی تهرانی، تهران، ١٣٩٨ق؛
همو، معانی الاخبار، به كوشش علی اكبر غفاری، تهران، ١٣٧٩ق؛
ابن حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دكن، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ابن شاذان، محمدبن احمد، مائة منقبة، قم، ١٤٠٧ق؛
ابن طاووس، علی بن موسی، الیقین، نجف، ١٣٦٩ق؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
همو، شرف اصحاب الحدیث، به كوشش محمد سعید خطیب اوغلی، آنكارا، ١٩٧١م؛
ذهبی، محمدبن احمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
طوسی، محمدبن حسن، الامالی، بغداد، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
همو، الرجال، به كوشش محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
همو، الفهرست، به كوشش محمد صادق آل بحرالعلوم، نشریات مكتبة مرتضویة، نجف؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الكمال، نسخۀ خطی احمد ثالث، توپكاپی سرای، شم‌ ٦٢٩٦؛
مفید، محمدبن محمد، الامالی، به كوشش استاد ولی و غفاری، تهران، ١٤٠٣ق؛
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، قم، ١٤٠٧ق.

احمد پاکتچی