اَحْمَدِ مُجْتَهِد فرزند لطفعلی بن محمدصادق (د ١٢٦٥ق/ ١٨٤٩م)، عالم و فقیه امامی در آذربایجان. تاریخ تولد او در مآخذ ذکر نشده است، ولی باتوجه به نوشتۀ ادیب‌الملک (ص ١٤٨)، مبنی بر اینکه «مدت ٨١ سال در دارالسلطنۀ تبریز... راتق و فاتق امور شریعت... بود» ــ که احتمالاً منظور نویسنده مدت زندگانی او بوده است ــ می‌توان چنین انگاشت که در ١١٨٤ق متولد شده است.
نیاکانش از مغان (مدرس، ٥/ ١٧٦) و از تیرۀ مغانلو از طوایف شاهسون (مجتهدی، ٦٧) بوده‌اند. البته برخی نیز اصل او را از خوی دانسته‌اند (بامداد، ١/ ١٠٠) که درست به نظر نمی‌رسد. پدرش مستوفی آزادخان (خیامپور، ٢٨) در عهد کریم‌خان و از عمال دولت زندیه (امینی، ٣٨١؛ آقابزرگ، طبقات...، ٢(١)/ ١٠٢) و مادرش از سادات رضوی اصفهان بود (مجتهدی، امینی، همانجاها). احمد نیز در آغاز شغل دیوانی داشت (مدرس، همانجا)، ولی پس از مدتی از دیوان کناره گرفت (نادرمیرزا، ١١٧) و به تحصیل علوم دینی پرداخت. وی مقدمات و سطوح را در تبریز گذراند، آنگاه به اصفهان و سپس به عتبات رفت و در حوزۀ درس سیدعلی طباطبایی اصفهانی، صاحب ریاض که از مراجع بزرگ زمان بود، به فراگیری دانش پرداخت (آقابزرگ، همان، ١(٠١)/ ١٠٢-١٠٣؛ مدرس، همانجا؛ بامداد، ٥/ ١٧) و از او اجازۀ اجتهاد گرفت (همانجا)، سپس به تبریز بازگشت و افزون بر ریاست حوزۀ علمیۀ آن دیار (مدرس، همانجا)، امامت جمعه و جماعت و ادارۀ امور شرعیه را نیز عهده‌دار شد (اعتمادالسلطنه، ١٧٣-١٧٤). در دورۀ دوم جنگهای ایران و روس، هنگامی که در ١٢٤٣ق/ ١٨٢٧م روسها بر تبریز استیلا یافتند، وی از تبریز خارج شد. در میان راه دارایی او را به یغما بردند، و چون به قزوین رسید، فتحعلی شاه قاجار با فرستادن مبلغی از او دلجویی کرد. وی به درخواست فتحعلی شاه در قزوین بماند و در همان سال به تألیف کتاب منهج الرشاد پرداخت.
پس از انعقاد معاهدۀ ترکمانچای و رفتن روسها از آذربایجان، مجدداً به تبریز بازگشت (نادرمیرزا، همانجا). در آن زمان تعلیمات شیخیه گستردگی فراوانی یافته بود و احمد که همیشه در احکام شرعی جانب احتیاط را نگاه می‌داشت و چنانکه آورده‌اند، هرگز خاتمش بر حکمی به غلط نمی‌نشست، حکم به تکفیر شیخیه داد و همین امر سبب بروز ناآرامیهایی شد (همانجا؛ بامداد، ١/ ١٠٠).
احمد به عنوان یک فقیه، به تأسیس مدارس و جلب طلاب نیز اهمیت فراوانی می‌داد و در این زمینه تلاش بسیار داشت (نادر میرزا، همانجا). او که سرسلسلۀ خاندان مجتهدی تبریز بود، پس از درگذشت، به نجف انتقال یافت و در آرامگاه مخصوص (مدرس، همانجا) در مقابل مقبرۀ شیخ طوسی به خاک سپرده شد (آقابزرگ، همان، ٢(١)/ ١٠٣). مادۀ تاریخ وفاتش «باغ ارم جای او» است (مدرس، همانجا).
احمد که به وفور علم و فضل معروف بود، بجز فقه در ادب نیز چیره‌دست بود و طبع شعر داشت، چنانکه برخی او را در زمرۀ شاعران آورده‌اند (دولت‌آبادی، ١٩٧) و حتی قصیده‌ای به عربی به او منسوب شده است (نک‌ : آثار، شم‌ ٤).
احمد ٥ پسر داشت (معلم، ٥/ ١٧٩٠-١٧٩١؛ قس: نادرمیرزا، همانجا، که پسران او را ٤ تن دانسته است). فرزند ارشدش لطفعلی که او نیز فقیهی مجتهد بود (مجتهدی، همانجا)، همراه با دو تن دیگر از برادرانش به نامهای رضا و محمدجعفر پیش از پدر در وبای تبریز (١٢٦٢ق) درگذشتند. دو فرزند دیگر وی محمدباقر و جواد پس از فوت پدر از عالمان زمان خود بوده‌اند (همو، ٦٧-٦٨؛ معلم، همانجا).

آثـار

١. اجازه، که در ١٢٥٣ق خطاب به ٣ فرزندش، لطفعلی، محمدجعفر و محمدباقر صادر کرده است (آقابزرگ، الذریعة، ١/ ١٤٢). ٢. الرسالة الصومیة، به فارسی که به گفتۀ آقابزرگ (همان، ١١/ ٢٠٤، ٢١٢) همراه با الرسالة العملیة در کتابخانۀ سماوی نجف موجود بوده است. ٣. الرسالة العملیة، در احکام طهارت، نماز و روزه، کتابی نسبتاً مختصر و در یک مقدمه و چند باب. نسخه‌های آن در کتابخانه‌های مرعشی و شورا موجود است (مرعشی، ٨/ ١١٣-١١٤؛ شورا، ١٠(٣)/ ١٥٠٩-١٥١٠). ٤. قصیده‌ای به عربی در مدح حضرت صاحب‌الامر(ع) که ابیاتی از آن در ریحانةالادب (مدرس، ٥/ ١٧٧) مندرج است. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ مرکزی (مرکزی، ١٣٠/ ٣٤٩٢) موجود است. نسخه‌ای از یک قصیده به نام احمدبن لطفعلی تبریزی نیز در انستیتوی خاورشناسی روسیه وجود دارد که احتمالاً همان قصیده است (خالدوف، شم‌ ٨٧٨٣). ٥. مناسک حج، متن فقهی فارسی که نسخه‌هایی از آن در آستان قدس رضوی (آستان، ٢/ ١٣١) و کتابخانۀ مرعشی (مرعشی، ١٩/ ١٢١-١٢٢) موجود است. ٦. منهج الرشاد فی شرح الارشاد، معروف‌ترین اثر احمد که شرحی است استدلالی بر کتاب ارشادالاذهان علامۀ حلی، و چنانکه گذشت، هنگام اقامت وی درقزوین نوشته شده است. نسخه‌ای از این کتاب شامل مباحث صوم و اعتکاف در کتابخانۀ مرعشی (همان، ١٨/ ١٢٥-١٢٦) نگهداری می‌شود (نیز نک‌ : آقابزرگ، همان، ٢٣/ ١٨٧).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، قرن ١٣ق، مشهد، ١٤٠٤ق؛
ادیب الملک، عبدالعلی، دافع الغرور، به کوشش ایرج افشار، تهران، خوارزمی؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، تهران، سنایی؛
امینی، عبدالحسین، شهداء الفضیلة، نجف، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران، ١٣٤٧ش؛
خیامپور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تبریز، ١٣٤٠ش؛
دولت‌آبادی، عزیز، سخنوران آذربایجان، تبریز، ١٣٥٥ش؛
شورا، خطی؛
مجتهدی، مهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، تهران، ١٣٢٧ش؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، شفق؛
مرعشی، خطی؛
مرکزی، خطی؛
معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، اصفهان، ادارۀ کل فرهنگ و هنر؛
نادرمیرزا قاجار، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، به کوشش محمد مشیری، تهران، ١٣٦٠ش؛
نیز:

Khalidov.
علی‌اکبر دیانت