اَرْبَعین‌، عنوانی‌ مشترك‌ برای‌ شماری‌ از نوشته‌ها كه‌ در آنها به‌ گونه‌های‌ مختلف‌ ٤٠ حدیث‌ فراهم‌ آمده‌ است‌.
وجود حدیثی‌ از رسول‌ اكرم‌(ص‌) كه‌ در آن‌ بر حفظ ٤٠ حدیث‌ توصیه‌ شده‌، در رواج‌ تدوین اینگونه‌ كتابها اثر بسزایی‌ داشته‌ است‌. این‌ حدیث‌ با مضمون‌ «من‌ حفظ علی‌ امتی‌ اربعین‌ حدیثاً...» با الفاظ گوناگونی‌ در مجامیع‌ و آثار حدیثی‌ آمده‌ است‌ (نك‌ : ابن‌بابویه‌، ١٣٤؛ ابن‌عبدالبر، ١/ ٥١-٥٣؛ ابونعیم‌، ٤/ ١٨٩؛ ابن‌جوزی‌، ١/ ١١٩- ١٢٩). این‌ كتابها در زمینه‌های‌ گوناگونی‌ چون‌ سیره‌ و سنت‌ رسول‌ اكرم‌(ص‌)، مناقب‌ علی‌(ع‌) و ائمۀ اطهار(ع‌)، اصول‌ دین‌، فقه‌ و تصوف‌ بوده‌ است‌. گردآورندگان‌ این‌ مجموعه‌ها هركدام‌ بنا به‌ سلیقه‌ در گزینش‌ خود شیوه‌ای‌ اختیار كرده‌اند. مثلاً برخی ٤٠ حدیث‌ از ٤٠ شیخ‌ مختلف‌، و برخی‌ ٤٠ حدیث‌ از مشایخ‌ ٤٠ شهر را گرد آورده‌اند. به‌ گفتۀ بكری‌ (ص‌ ٢٤)، این‌ كتابها كه‌ پایه‌گذار آن‌ عبدالله‌ بن‌ مبارك‌ (د ١٨١ق‌) بود (نیز نك‌ : كتانی‌، محمد، ١٠٢)، به‌تدریج‌ جایگاه‌ مهمی را به‌ خود اختصاص‌ داد. وجود عنوانهای‌ پرشمار خطی‌ و چاپی‌ از «اربعیناتِ» مؤلفان‌ گوناگون‌، گستردگی‌ اینگونه‌ تألیفات‌ را آشكار می‌سازد (برای‌ نمونه‌، نك‌ : وادی‌ آشی‌، ٥١٠-٥١٢؛ رودانی‌، ٧٢-٩٣؛ كتانی‌، عبدالحی‌، ٣/ ٢٤٦- ٢٤٨؛ كتانی‌، محمد، همانجا؛ حاجی‌ خلیفه‌، ١/ ٥٢ -٦١؛ آقابزرگ‌، ١/ ٤٠٩-٤٣٤). گفتنی‌ است‌ كه‌ پارسی‌گویان‌ با ذوق‌، گاه‌ به‌ نثر و گاه‌ با به‌ نظم‌ كشیدن‌ اربعینات‌، به‌ ویژه‌ در زمینۀ حدیثهای‌ مورد توجه‌ صوفیان‌، به‌ فراهم‌ آوردن‌ نوشته‌هایی‌ با عنوان‌ «چهل‌ حدیث‌» دست‌ یازیده‌اند (نك‌ : منزوی‌، ٤/ ٢٢٩٧-٢٣١١). در اینجا تنها به‌ برخی‌ از مهم‌ترین‌ آنها اشاره‌ می‌شود:

الف‌ - چاپی‌

١. الاربعون‌، از قدیم‌ترین‌ آثار در این‌ زمینه‌ كه‌ توسط محمد بن‌ اسلم‌ طوسی‌ (د ٢٤٢ق‌) فراهم‌ آمده‌، و در بیروت‌ (١٤١٠ق‌/ ١٩٨٩م‌) منتشر شده‌ است‌. ٢. كتاب الاربعین‌ فی‌ التصوف‌، از ابوعبدالرحمان سلمی‌ (د ٤١٢ق‌) كه‌ در حیدرآباد دكن‌ (١٣٦٩ق‌/ ١٩٥٠م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. ٣. الاربعون‌ حدیثاً علی‌ مذهب‌ المتحققین من المتصوفة، از ابونعیم‌ اصفهانی‌ كه‌ در بیروت‌ (١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م‌) انتشار یافته‌ است‌. ٤. كتاب‌ الاربعین‌ حدیثاً فی‌ شأن‌ المهدی‌(ع‌)، از همو كه‌ متن‌ عربی‌ آن‌ با حذف‌ اسانید در كشف‌ الغمۀ اربلی‌ (٣/ ٢٦٧- ٢٧٥) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (برای‌ ترجمۀ فارسی‌، نك‌ : نامۀ دانشوران‌، ٧/ ٨-٢١). ٥. الاربعون‌ الصغرى‌، از ابوبكر احمد بن حسین‌ بیهقی‌ (د ٤٥٨ق‌) كه‌ توسط محمد نور بن‌ محمد امین‌ مراغی‌ در قطر (١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. ٦. كتاب‌ الاربعین فی‌ اصول‌الدین‌، از ابوحامد غزالی‌ (د ٥٠٥ق‌) كه‌ در لكهنو (١٣١٦ق‌) و نیز در بیروت‌ (١٩٨٤م‌) منتشر شده‌ است‌. ٧. الاربعون‌ حدیثاً، از منتجب‌الدین‌ رازی‌ فقیه‌ امامی‌ سدۀ ٦ق كه‌ در قم‌ (١٤٠٨ق‌) انتشار یافته‌ است‌. ٨. كتاب‌ الاربعین‌ فی‌ اصول‌الدین‌، از فخرالدین‌ رازی‌ (د ٦٠٦ق‌) كه‌ در حیدرآباد دكن‌ (١٣٥٣ق‌) انتشار یافته‌ است‌. ٩. كتاب‌الاربعین‌ فی‌ مناقب امهات المؤمنین‌، اثر ابن‌عساكر (د ٦٢٠ق‌) كه‌ توسط محمد مطیع‌ حافظ و غزوه‌ بدیر در دمشق‌ (١٤٠٦ق‌/ ١٩٨٨م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. ١٠. الاربعون‌ حدیثاً فی‌ حقوق‌ الاخوان‌، از ابن‌زهره‌ (د ٦٣٩ق‌) فقیه‌ معروف‌ امامی‌ كه‌ توسط نبیل‌ رضا علوان‌ در قم‌ (١٤٠٥ق‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ١١. الاربعون‌ حدیثاً، تألیف‌ عبدالعظیم‌ منذری‌ (د ٦٥٦ق‌) كه‌ طرق‌ احادیث‌ این‌ كتاب‌ را صدرالدین‌ مناوی‌ تخریج‌ كرده‌ است‌. این‌ تخریج‌ به‌ كوشش‌ سمیرطه‌ مجذوب‌ در بیروت‌ (١٤٠٦ق‌/ ١٩٨٦م‌) منتشر شده‌ است‌. ١٢. الاربعون‌ حدیثاً النوویة فی‌ الاحادیث‌ الصحیحة النبویة، از محیی‌الدین‌ یحیی‌ بن شرف‌ نووی‌ (د ٦٧٦ق‌) كه‌ در بولاق (١٢٩٤ق‌) و نیز در بیروت‌ (١٤٠٦ق‌/ ١٩٨٦م‌) انتشار یافته است‌. از جملۀ شروح‌ آن‌ شرحی‌ از ابن‌ دقیق‌ العید (چ‌ بیروت‌، ١٤٠٦ق‌/ ١٩٨٦م‌) را می‌توان‌ برشمرد. ١٣. الاربعون‌ حدیثاً، از محمدبن‌ مكی‌ عاملی‌ معروف‌ به‌ شهید اول‌ (د ٧٨٦ق‌) (قم‌، ١٤٠٧ق‌). ١٤. اربعین‌، از جامی كه‌ توسط كاظم‌ مدیرشانه‌چی‌ در مشهد (١٣٦٣ش‌) انتشار یافته‌ است‌. ١٥. كتاب‌ الاربعین‌، از شیخ‌ بهایی‌ (د ١٠٣١ق‌) كه‌ در تهران‌ (١٢٧٤ق‌ و ١٣١٠ق‌) و نیز در تبریز (١٣٧٨ق‌) چاپ‌ سنگی‌ شده‌ است‌. این‌ كتاب‌ توسط محمد خاتون‌آبادی‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌، و به‌ كوشش‌ حسین‌ استاد ولی‌ در تهران‌ (١٤١٠ق‌) به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌. ١٦. كتاب الاربعین‌، از محمدباقر مجلسی‌ كه‌ در قم‌ (١٣٩٩ق‌) منتشر گردیده‌ است‌.

ب‌ - خطی‌

١. الاربعون‌، از ابوالعباس‌ حسن‌ بن‌ سفیان‌ نسوی‌ (د ٣٠٣ق‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ ظاهریه‌ موجود است‌ (ظاهریه‌، ٢٥٥)؛ ٢. الاربعون‌، از ابوبكر محمد بن‌ ابراهیم‌ اصفهانی‌ معروف‌ به‌ ابن‌ مقری‌ (د ٣٨١ق‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ ظاهریه‌ نگهداری‌ می‌شود (نك‌ : سواس‌، ٤١٩)؛ ٣. الاربعون‌ فی‌ شیوخ‌ الصوفیة، از ابو سعد مالینی‌ (د ٤١٢ق‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ ظاهریه‌ وجود دارد (ظاهریه‌، ٣٨٧)؛ ٤. الاربعون‌، از ابن‌ ودعان‌ موصلی‌ (د ٤٩٤ق‌) كه‌ نسخه‌های‌ بسیاری‌ از آن‌ در كتابخانه‌های‌ جهان‌ یافت‌ می‌شود (نك‌ : طلس‌، ٢٥٣؛ آربری‌، شم‌ (١)٤٨٢٥؛ دوسلان‌، شم‌ (٧)٧٢٢؛ برای‌ رواج‌ كتاب‌ و شروح‌ آن‌، نك‌ : ه‌ د، ٥/ ٧٧)؛ ٥. كتاب‌ الاربعین‌ فی‌ ارشاد السائرین‌ الى‌ منازل‌ المتقین‌، تألیف‌ ابوالفتوح‌ همدانی‌ (د ٥٥٥ق‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در دارالكتب‌ مصر وجود دارد (تیموریه‌، ٢/ ١٨٣)؛ ٦. الاربعون‌ الجعفریة یا الاربعون‌ حدیثاً العلویة، از جعفر بن‌ احمد بن‌ عبدالسلام‌ (د ٥٧٣ ق‌) كه‌ در فهرستها از نسخه‌های‌ متعدد آن‌ یاد شده‌ است (نك‌ : صنعا، ١/ ٢٦٩؛ تیموریه‌، ٢/ ١٧٤)؛ ٧. كتاب‌ الاربعین‌ المستغنی‌ بتعیین‌ ما فیه‌ عن‌ المعین‌، از ابوطاهر سلفی‌ (د ٥٧٦ق‌) (نك‌ : ظاهریه‌، ٣٠٠)؛ ٨. الاربعون‌ علی‌ البلدان‌، از عبدالقادر رهاوی‌ (د ٦١٢ق‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ ظاهریه نگهداری‌ می‌شود (همان‌، ٢٨٨)؛ ٩. الاربعون‌ الیمنیة فی‌ الاحادیث‌ النبویة، از وداعی‌ (د بعد از ٧٢٠ق‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از این‌ اثر زیدی‌ در جامع‌ كبیر صنعا وجود دارد (نك‌ : عیسوی‌، ٤٩)؛ ١٠. اربعون‌ حدیثاً تساعیة الاسناد، تألیف‌ ابن‌ دقیق‌ العید (د ٧٥٢ق‌) (نك‌ : تیموریه‌، ٢/ ١٧٥).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعة؛
ابن‌ بابویه‌، محمد، ثواب‌ الاعمال‌، به‌ كوشش‌ محمد مهدی‌ حسن‌ خرسان‌، نجف‌، ١٣٩٢ق‌/ ١٩٧٢م‌؛
ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، العلل‌ المتناهیة، به‌ كوشش‌ خلیل‌ میس‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
ابن‌عبدالبر، یوسف‌، جامع‌ بیان‌ العلم‌ و فضله‌، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌/ ١٩٨٤م‌؛
ابونعیم‌ اصفهانی‌، احمد، حلیة الاولیاء، بیروت‌، ١٣٨٧ق‌/ ١٩٦٧م‌؛
اربلی‌، علی‌، كشف‌ الغمة، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌/ ١٩٨٥م‌؛
بكری‌، حسن‌، كتاب‌ الاربعین‌ حدیثاً، به‌كوشش‌ محمد محفوظ، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
تیموریه‌، فهرست‌؛
حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌؛
رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، به‌ كوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م‌؛
سواس‌، یاسین‌ محمد، فهرست‌ مجامیع‌ المدرسة العمریة، كویت‌، ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٧م‌؛
صنعا، خطی‌؛
طلس‌، محمداسعد، الكشاف‌ عن‌ مخطوطات‌ خزائن‌ كتب‌ الاوقاف‌، بغداد، ١٣٧٢ق‌/ ١٩٥٣م‌؛
ظاهریه‌، خطی‌ (حدیث‌)؛
عیسوی‌، احمدمحمد و محمدسعید ملیح‌، فهرس‌ مخطوطات‌ المكتبة الغربیة بالجامع‌ الكبیر بصنعاء، قاهره‌، ١٩٧٨م‌؛
كتانی‌، عبدالحی‌، فهرس‌ الفهارس‌ و الاثبات‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٤٠٦ق‌؛
كتانی‌، محمد، الرسالة المستطرفة، استانبول‌، ١٩٨٦م‌؛
منزوی‌، خطی‌ مشترك‌؛
نامۀ دانشوران‌، قم‌، دارالفكر؛
وادی‌ آشی‌، محمد، برنامج‌، به‌ كوشش‌ محمد محفوظ، بیروت‌، ١٩٨٢م‌؛
نیز:

Arberry;
De Slane .
بخش‌ فقه‌ و علوم‌ قرآنی‌ و حدیث‌