اِبْراهیمِ ‌بْنِ مُحَمَّدِ ثَقَفی، ابواسحاق ابراهیم ‌بن محمدبن سعید ابن هلال ‌بن عاصم ‌بن سعد بن مسعود ثقفی (ح ٢٠٠-٢٨٣ق / ٨١٦-٨٩٦م)، مورخ، محدث، فقیه و مفسر شیعی کوفی اصفهانی.
نام وی، پدر و اجدادش را به اختلاف ابراهیم ‌بن محمد ثقفی مدینی (عقیلی، ١ / ٦٤)، ابواسحاق ابراهیم‌ بن محمد اصفهانی ثقفی (ابن ندیم، ٢٢٤)، ابراهیم ‌بن هلال ثقفی (ابن ابی‌الحدید، ١ / ٦)، ابراهیم‌ بن محمد سعید بن هلال ثقفی (همو، ١ / ٨٥)، اسحاق‌ بن ابراهیم ثقفی (ابن طاووس، الاقبال، ١٥)، ابراهیم ‌بن اسحاق ثقفی (همو، کشف المحجة، ٣٥)، ابراهیم ‌بن محمد بن سعید بن هلال‌ بن عاصم ثقفی (حلی، ١ / ١٧) و ابراهیم‌ بن محمد بن سعید بن هلال‌ ابن‌عاصم‌ بن سعد بن مسعود ثقفی رقی (صفدی، ٦ / ١٢٠)، نوشته‌اند. نیای چهارم وی، سعد بن مسعود (برادر ابی عبید بن مسعود) عموی مختار بن ابی عبید ثقفی از سوی امام علی ابی‌طالب (ع) والی مدائن بود و امام حسن (ع) در روز ساباط (جنگ معاویه با امام حسن) به منزل وی پناه برد (نجاشی، ١٢).
تاریخ تولد وی به درستی معلوم نیست، اما از آنجا که وی از راویانی مانند علی ‌بن قادم (د ٢١٣ ق / ٨٢٨ م) و اسماعیل‌ بن ابان ازدی (د ٢١٦ ق) و یوسف ‌بن بهلول سعدی (د ٢١٨ ق) حدیث شنیده، به احتمال قوی باید تولد وی در حدود ٢٠٠ ق / ٨١٦ م یا پیش از آن بوده باشد (دوانی، ١ / ٤٥٠). اکثر مورخان درگذشت وی را ٢٨٣ ق / ٨٩٦ م نوشته‌اند (نجاشی، ١٤؛ یاقوت، ١ / ٢٣٣)، اما به گفتۀ ابن حجر وی در ٢٨٠ ق / ٨٩٣ م و در اصفهان درگذشته است (١ / ١٠٢). ابراهیم ابتدا در کوفه اقامت داشت و زیدی مذهب بود، اما بعدها به مذهب امامیه گرایید و به اصفهان مهاجرت کرد و به روایت کتاب المعرفة خود که پیش از آن در کوفه نوشته بود، پرداخت (نجاشی، ١٢-١٣). شیخ طوسی نوشته است که جماعتی از بزرگان قم مانند احمدبن محمدبن خالد برقی (صاحب کتاب المحاسن) در اصفهان نزد ابراهیم ثقفی رفتند و از او درخواستند که به قم برود، اما وی نپذیرفت (فهرست، ١٦-١٧). ابونعیم اصفهانی (١ / ١٨٧) و سمعانی (٣ / ١٤٤) او را غالی در تشیع خوانده‌اند، اما یاقوت وی را از مشاهیر علمای امامیه دانسته است (١ / ٢٣٢-٢٣٣).
در منابع تاریخی و رجالی اسامی بیش از ٣٠ تن از مشایخ وی ثبت شده است که از آن میان می‌توان هشام ‌بن ابی هشام (بخاری، ١(١) / ٣٢٢) و ابان‌ بن عثمان (قمی، ٢ / ٣٣٥) و علی‌ بن معلّی (کلینی، ١ / ٤٤٨، ٢ / ١١٩) و یونس‌ بن عبید (ابن ابی‌حاتم، ١(١) / ١٢٧) را نام برد. بخاری احادیث وی را صحیح ندانسته است (همانجا). ابن ابی حاتم (همانجا) و به پیروی از او ابن جوزی (١ / ٥٠) و ذهبی در المُغنی (١ / ٢٤) و میزان الاعتدال (١ / ٦٢) وی را مجهول نامیده‌اند، چنانکه ابونعیم (١ / ١٨٧) احادیث وی را متروک شمرده است. با اینهمه ابن ندیم (ص ٢٢٤) او را از ثقات علما و صاحب تصنیف به شمار آورده و مامقانی (١ / ٣١) از او پیروی کرده است. در میان علمای شیعه ابن طاووس، رضی‌الدین ( الاقبال، ١٥) و به پیروی از او علامۀ مجلسی ( الوجیزة، ١٤٣) ثقه بودن وی را تصریح کرده‌اند و علمای شیعۀ پس از این دو نیز او را توثیق کرده و دلائلی به این شرح آورده‌اند: ورود هیأت قمی در اصفهان به نزد وی و دعوت از او برای انتقال به قم، عمل کوفیان در ممانعت وی از روایت کتاب المعرفة، و از همۀ اینها مهم‌تر یاد کردن شیخ طوسی با عبارت «رضی‌اللـه عنه» از وی (فهرست، ١٦)، نشانگر موثق بودن اوست. آیت‌اللـه ابوالقاسم خویی نوشته است که در توثیق وی همین بس که در اسناد تفسیر علی ‌بن ابراهیم قمی واقع شده و به علاوه در طریق روائی جعفربن محمدبن قولویه و ابن بابویه قرار دارد (١ / ٢٨٢-٢٨٣). بزرگان و دانشمندان بسیاری از وی استفاضه کرده و حدیث شنیده‌اند که از جملۀ آنان ابوجعفر احمدبن محمدبن خالد برقی (د ٢٧٤ق / ٨٨٧م) و احمدبن علویۀ اصفهانی را می‌توان نام برد (ابن قولویه، ١٨٦؛ مجلسی، بحارالانوار، مدخل، ١٢٤-١٢٥). کسانی چون قمی در تفسیر خود (٢ / ٣٣٥)، کلینی در کافی (١ / ٤٤٨، ٢ / ١٧، ١٤٤)، ابن‌قولویه در کامل الزیارات (ص ١٨٦)، ابن‌بابویه در امالی (ص ٥٢) و خصال (١ / ١٧٠، ١٧١، ٢ / ٤٠٣، ٤٩٦) و من لایحضره الفقیه (٤ / ٥١٤)، مفید در امالی (صص ٢١، ٥٣، ٢٦٠) و اختصاص (صص ٣٢٤، ٣٢٩)، شیخ طوسی در تهذیب (٣ / ٨٧، ٦ / ٥٤، ١٥٧، ٢٩٠، ٣٢٧، ١٠ / ٤٧)، طبرسی در اعلام الوری (ص ١٨٨)، ابن‌ابی‌الحدید در بسیاری از صفحات نهج‌البلاغه و غیاث‌الدین‌ بن طاووس در فرحة الغری (صص ٢٠، ٥٦) از وی روایت یا نقل قول کرده‌اند.
ابراهیم ثقفی دارای آثار و تألیفات بسیاری بوده است که به گفتۀ نجاشی (١٣-١٤) ٥٢ جلد و به نوشتۀ شیخ طوسی (فهرست، ١٧) ٥١ کتاب است. یاقوت (١ / ٢٣٣-٢٣٤) و صفدی (٦ / ١٢١) به ٥٠ جلد از کتابهای وی اشاره کرده‌اند. رضی‌الدین ‌بن طاووس در کشف المحجة (ص ٣٥) از کتاب المعرفة، و نیز در کتاب الاقبال (ص ١٥) از کتاب الحلال و الحرام وی استفاده کرده است و غیاث‌الدین بن طاووس در فرحة الغری (ص ٥٦) از کتاب مقتل امیرالمؤمنین (ع) او نقل کرده است. از‌این‌روی معلوم می‌شود که ٣ کتاب المعرفة، الحلال والحرام و مقتل امیرالمؤمنین (ع) وی تا قرن هفتم موجود بوده است. به جز کتاب الغارات بقیۀ آثار وی از میان رفته است. آقابزرگ در الذریعة اسامی کتب وی را مشروحاً آورده است.
الغارات یکی از آثار گرانبهای تاریخ صدر اسلام است. این کتاب بدان سبب الغارات نامیده شده است که مؤلف در آن غارتهای لشکریان معاویة‌ بن ابی‌سفیان و دستبردهای آنان را به قلمرو حکومت امیرالمؤمنین (ع) را به تفصیل بیان کرده است: البته در خلال کتاب مطالب مهم و نکات دقیق و ارزندۀ دیگری نیز بیان شده است. این کتاب براساس نسخۀ منحصر به فرد متعلق به میرجلال‌الدین حسینی ارموی (محدث)، و به کوشش همو در ١٣٥٤ ش و بار دوم در ١٣٥٥ ش در تهران به چاپ رسیده است.

مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، الجرح و التعدیل، حیدرآباد، ١٣٧١ ق / ١٩٥٢ م؛ ابن ابی‌الحدید، هبة‌اللـه، شرح نهج‌البلاغة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛ ابن بابویه، محمدبن علی، امالی، به کوشش حسین اعلمی، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛ همو، خصال، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ١٤٠٣ ق؛ همو، من لایحضره الفقیه، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ١٣٩٢ ق؛ ابن جوزی، عبدالرحمن، الضعفاء و المتروکین، به کوشش عبداللـه قاضی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛ ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن علی، لسان المیزان، حیدرآباد، ١٣٢٩ ق؛ ابن طاووس، رضی‌الدین، الاقبال، به کوشش محمدحسین لواسانی، تهران، ١٣٢٠ ق؛ همو، کشف المحجة، نجف، ١٣٧٠ ق / ١٩٥٠ م؛ ابن طاووس، غیاث‌الدین، فرحة الغری، نجف، ١٣٦٨ ق؛ ابن قولویه، جعفربن محمد، کامل الزیارات، به کوشش عبدالحسین امینی، نجف، ١٣٥٦ ق؛ ابن‌ندیم، الفهرست، به کوشش گوستاو فلوگل، هاله، ١٨٧٢ م؛ ابونعیم اصفهانی، احمدبن عبداللـه، ذکر اخبار اصفهان، لیدن، ١٩٣١ م؛ بخاری، اسماعیل‌بن ابراهیم، التاریخ الکبیر، به کوشش عبدالرحمن بن یحیی یمانی و دیگران، حیدرآباد دکن، ١٣٦٢ ق؛ ثقفی، ابراهیم، الغارات، به کوشش جلال‌الدین محدث، تهران، ١٣٥٥ ش؛ حلّی، حسین‌ بن علی ‌بن داوود، کتاب الرجال، به کوشش جلال‌الدین حسینی اُرموی، تهران، ١٣٤٢ ش؛ خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، ١٣٩٠ ق؛ خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛ دوانی، علی، مفاخر اسلام، تهران، ١٣٦٣ ش؛ ذهبی، محمدبن احمد، المغنی، به کوشش نورالدین عتر، حلب، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛ همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛ سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمن‌ بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛ صفدی، خلیل‌ بن ایبک، الوافی بالوفیات، به کوشش س. دیدرینگ، ویسبادن، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛ طبرسی، فضل‌ بن حسن، اعلام الوری، به کوشش علی‌اکبر غفاری، بیروت، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛ طوسی، محمدبن الحسن، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ١٣٦٤ ش؛ همو، فهرست، به کوشش محمود رامیار، مشهد، ١٣٥١ ش؛ عقیلی، محمدبن عمرو، الضعفاء الکبیر، به کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛ ص ٦٤؛ قمی، علی ‌بن ابراهیم، تفسیر القمی، به کوشش طیّب موسوی جزائری، نجف، ١٣٨٧ ق؛ کلینی، محمدبن یعقوب، الاصول من الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، بیروت، ١٤٠١ ق؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛ همو، الوجیزه، تهران، ١٣١٢ ق؛ مامقانی، عبداللـه، تنقیح المقال، نجف، ١٣٥٠ ق؛ مفید، محمدبن محمد، امالی، به کوشش حسین استادولی و علی‌اکبر غفاری، قم، ١٤٠٣ ق؛ همو، اختصاص، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، منشورات جماعة‌المدرسین فی الحوزة العلمیة؛ نجاشی، احمد، رجال، بمبئی، ١٣١٧ ق؛ یاقوت، معجم الادباء، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م.
علی رفیعی