اِبْنِ عَلّان، محمدعلی بن محمد علان بكری صدّيقی (٢٠ صفر ٩٩٦-٢١ ذيحجۀ ١٠٥٧ق / ١٠ ژانويۀ ١٥٨٨-٧ ژانويۀ ١٦٤٨م)، عالم جامع الاطراف شافعی. نسب وی به ابوبكر برمی‌گردد. از‌اين‌رو بكری صديقی خوانده شده است (محبی، ٤ / ١٨٧) وی در مكه تولد يافت و در خردسالی نزد عموی خود، احمد بن ابراهيم بكری كه از مشايخ صوفيۀ آن زمان به شمار می‌رفت، به آموختن علوم مختلف پرداخت و قرآن را حفظ كرد. از ديگر مشايخ او می‌توان عبدالملك عصامی، عبيدالله خجندی و حسن بورينی را نام برد. معاصران او به واسطۀ وسعت معلومات و كثرت تأليفات، وی را سيوطی زمان خوانده و كراماتی نيز به او نسبت داده‌اند. ابن علان شعر نيز سروده است (همو، ٤ / ١٨٥- ١٨٨). او در مكه بدرود حيات گفت و كنار قبر ابن حجر هيتمی در معلاة به خاك سپرده شد.
ابن علان افزون بر ٦٠ اثر در فقه و حديث و تفسير و تاريخ و نحو به رشتۀ تحرير درآورد (همو، ٤ / ١٨٦)، امّا از بررسی برخی تأليفات وی چون دليل الفالحين و الفتوحات الربانية چنين برمی‌آيد كه نوشته‌های او چندان جنبۀ تحقيقی نداشته است. آثار چاپ شدۀ وی عبارتند از: ١. اتحاف الفاضل بالفعل المبنی لغير الفاعل. اين كتاب در قاهره توسط كتابخانۀ قدسی و در دمشق در ١٣٤٨ق به چاپ رسيده است؛ ٢. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين كه شرحی است بر رياض الصالحين نووی و در ١٩٢٨م در مصر و در ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م در بيروت منتشر شده است؛ ٣. شرح قصيدة ابی مدين كه در ١٣٠٥ق در قاهره همراه شرح قصيدۀ ابن بنت ميلق از احمد بن ابراهيم بن علان به چاپ رسيده است (نك‌ :GAL, II / ٥٠؛ قس: آلوارت، شم‌ ٧٧٠٠، كه آن را به احمد بن ابراهيم نسبت داده است؛ ٤. الفتوحات الربانية علی الاذكار النواوية كه شرحی است بر اذكار نووی. اين كتاب در قاهره در ١٣٥٨ق / ١٩٣٩م چاپ شده است (برای برخی از آثار خطی وی، نك‌ : ظاهريه، صنعا، آربری، آلوارت، GAL, S, GAL، جم‌ ). محبی (٤ / ١٨٦-١٨٨)، فهرستی از آثار او به دست داده است.

مآخذ

ابن علان، محمدبن محمد، دليل الفالحين، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
همو، الفتوحات الربانية، بيروت، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
صنعا، خطی؛
ظاهريه، خطی؛
محبی، محمدامين، خلاصةالاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛
نيز:

Ahlwardt;
Arberry;
GAL;
GAL,S.

مهدی سلماسی