بحرانی، ابو الحسن جمال‌الدین (یا کمال‌الدین) علی بن سلیمان ستراوی بحرانی، فیلسوف، متکلم و محدث شیعی سدۀ ٧ق/ ١٣م. از سرگذشت وی آگاهی چندانی در دست نیست، اما از شهرتش پیداست که اصلاً اهل سترۀ بحرین بوده، و احتمالاً در همانجا به تحصیل دانش پرداخته است. مشهورترین استاد وی، دانشمند شیعی، ابوجعفر کمال‌الدین‌بحرانی (ﻫ م)، مشهور به ابن سعاده است (بحرانی، سلیمان، ٦٨؛ بحرانی، یوسف، ٢٥٣، ٢٦٤-٢٦٥؛ افندی، ٤/ ١٠٢) که ابوالحسن علی از او اجازۀ روایت گرفت (ابن ابی جمهور، ١/ ١١-١٢). بحرانی پس از مرگ استاد، رسالۀ او را که مشتمل بر ٢٤ مسأله در علم و صفات الٰهی بود، نزد خواجه نصرالدین طوسی فرستاد و خواهان شرح و توضیح غوامض آن شد. نامه‌ای که وی در این‌باره به خواجه نوشت و پاسخ خواجه که مشتمل بر شرح آن رساله و نیز ستایش مراتب علمی بحرانی است، در دست است (نصرالدین، ١٧-١٩، ٤٧؛ مدرسی، ٢٢٥؛ قمی، ١٢٢). برخی گفته‌اند کمال‌الدین میثم بن علی بحرانی محدث و متکلم مشهور شیعی و شاگرد ابوالحسن علی بحرانی، رسالۀ مذکور را نزد خواجه فرستاده است که درست به نظر نمی‌رسد (مرکزی، ٣(٤)/ ٢٥٦٠-٢٥٦١؛ نورانی، ١٦).
بحرانی به لحاظ علمی در میان دانشمندان پس از خود، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده، و از او با القابی چون دانای علوم معقول و منقول، عالم ربانی، متکلم و عارف حکیم یاد شده است (مجلسی، ١٠٤/ ٦٥، ١٠٦/ ٢٦؛ افندی، ٤/ ١٠١؛ آقابزرگ، طبقات...، ١٠٦؛ بلادی، ٦١-٦٢). سیدحیدرآملی (ص ٤٩٨) او را عالمی می‌داند که مشربی عرفانی داشته، و در آثارش رویکرد عرفانی را از دیگر گرایشها برتر می‌شمرده است.
علامۀ حلی از طریق فرزندش، حسین بن علی بحرانی، از او اجازۀ روایت گرفته است (مجلسی، ١٠٤/ ٦٥)، اما گویا علامه از طریق ابن میثم شاگرد ابوالحسن علی بحرانی نیز از او اجازۀ رویت داشته است (ابن ابی جمهور، ١/ ١١-١٢).
از سال درگذشت بحرانی اطلاعی در دست نیست. قبر وی در همان روستای ستره در جوار قبر استادش واقع است (بحرانی، یوسف، ٢٦٥؛ بلادی، ٦١).

آثار

١. الاشارات، کتابی است در کلام و حکمت. آقابزرگ نسخه‌ای از آن را به خط حسین بن علی، فرزند بحرانی، در عراق دیده که عنوان کامل آن اشارات الواصلین الى علوم العمیان و تنبیهات اهل العیان من ارباب البیان بوده است (الذریعة، ٢/ ٩٨). شاگرد وی، ابن‌میثم (ﻫ م)، نیز شرحی بر این کتاب نوشته است (بحرانی، سلیمان، ٦٩؛ خوانساری، ٧/ ٢١٩؛ آقابزرگ، همانجا).
٢. سلامان وابسال، گزیدۀ ترجمۀ عربی حنین بن اسحاق از متن یونانی این داستان است؛ اما در چاپی که از این کتاب در حاشیۀ شرح الاشارات نصیرالدین طوسی (چ ١٣٠٥ش) صورت گرفته، نامی از بحرانی دیده نمی‌شود (مرکزی، ٣(١)/ ٢٦٠).
٣. مفتاح الخیر، که شرح مقدمۀ رسالة الطیر ابن سیناست (مجلسی، ١٠٦/ ٢٦؛ آقابزرگ، همان، ٢١/ ٣٢٩). آقابزرگ وجود نسخه‌ای از آن را در کتابخانۀ خوانساری در نجف گزارش کرده است (همانجا).
٤. معراج السلامة و منهاج الکرامة، دربارۀ واجب الوجود که بحرانی در آن به شرح گفتار یکی از دانشمندان روزگار خویش در این باره پرداخته است (مرکزی، ٣(١)/ ٣٦٢). نسخه‌ای خطی از این اثر کتابخانهۀ دانشگاه تهران موجود است (همان، ٣(١)/ ٣٦٢-٣٦٣) و امین نیز نسخه‌ای از آن را در مجموعه‌ای در کتابخانۀ شیخ فضل‌الله نوری در تهران دیده است (٨/ ٢٤٨).
٥. النهج (المنهج) المستقیم على طریقة الحکیم، که شرح قصیدۀ عینیۀ ابن سیناست (مجلسی، همانجا؛ بلادی، ٦٢؛ افندی، همانجا؛ آقابزرگ، همان، ٢٤/ ٤٢٤-٤٢٥). آقابزرگ نسخه‌هایی از این کتاب را دیده است (همانجا).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، قرن ٧ق، به کوشش علینقی منروی، بیروت، ١٩٧٢م؛
آملی، حیدر، جامع‌الاسرار، به کوشش هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیى، تهران، ١٣٤٧ش/ ١٩٦٩م؛
ابن ابی جمهور، محمد، عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، به کوشش مجتبى عراقی، قم، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ق؛
؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
بحرانی، سلیمان، فهرست آل بابویه و علماء البحرین، به کوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
بحرانی، یوسف، لؤلؤة البحرین، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، قم، مؤسسۀ آل البیت؛
بلادی بحرانی، علی، انوار البدرین، قم، ١٤٠٧ق؛
خوانساری، محمدباقر، روضات‌الجنات، به کوشش اسدالله اسماعیلیان، قم، ١٣٩٠ق؛
قمی، عباس، الکنى و الالقاب، تهران، ١٣٩٧ش؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
مدرسی، محمد، سرگذشت و عقاید فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی، به انضمام بعضی از رسائل و مکاتبات وی، تهران، ١٣٣٥ش؛
مرکزی، خطی؛
نصیرالدین طوسی، محمد، شرح مسألة العلم، به کوشش عبدالله نورانی، مشهد، ١٣٤٥ش؛
نورانی، عبدالله، مقدمه بر شرح مسألة العلم (ﻧﻜ : ﻫﻤ ، نصیرالدین طوسی).

علیرضا سیدتقوی