دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٥ - بقره، سوره
بقره، سوره
نویسنده (ها) :
محمدعلی لسانی فشارکی
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٣١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَقَره، دومین و طولانیترین سورۀ قرآن مجید، دارای ٤٠ واحد موضوعی (ركوع)، ٢٨٦ (یا ٢٨٤ یا ٢٨٥ یا ٢٨٧) آیه، ١٢١‘٦ كلمه و ٥٠٠‘٢٥ حرف (خازن، ١ / ١٩؛ فیروزآبادی، ١ / ١٣٣؛ قس: رامیار، ٥٨٣). در ترتیب مصحف، سوره بقره نخستین سوره از مجموعه «سبع طُوَل» (سورههای طولانی آغازین قرآن ) بهحساب میآید (برای این اصطلاح، نکـ: دارمی، ٢ / ٩١٠؛ سیوطی، الاتقان، ١ / ٢٢٠؛ بحرانی، ١ / ٥٢).
وجه تسمیۀ سورۀ بقره، بنا به قاعده كلی نامگذاری سور (نکـ: اندرابی، گ ٤٩ ب - ٥٠ الف)،شاخصترین قصه از مجموعه داستانهای بنیاسرائیل در قرآن، یعنی قصۀ گاو بنیاسرائیل (بقره / ٢ / ٦٧-٧٣) است. داستانی كه تنها در این سوره آمده است و از نگاه برخی مفسران، در میان ١٩ داستان گزارش شده در این سوره، شگفتترین آنها به حساب میآید (نکـ: بقاعی، ١ / ٥٥-٥٦؛ مشهدی، ١ / ٧١).
تكرار ٣ بار خطاب «بنی اسرائیل» از میان ٤ بار تكرار آن در قرآن (نکـ: عبدالباقی، ١٣٧)، فراوانی سرگذشتهای مربوط به قوم یهود و تعبیرات ستایشآمیز یا گزندهای كه تنها در این سوره درباره این قوم آمده، اقتضا میكرده است كه آن را «بنیاسرائیل» نامند، اما برخلاف انتظار، عنوان «بقره» جایگزین آن شده است؛ عنوانی كه یادآور گوساله پرستی یهودان به تقلید از تقدیس گاو آپیس توسط مصریان (نکـ: بقاعی، ١ / ٤٧٣؛ طنطاوی، ١ / ٨٢، ٨٣؛ مراغی، ١ / ١٤١-١٤٢)، گزارش رفتار ناشایست بنیاسرائیل با پیامبر خدا و نشان بارز بهانهجویی و مادیگرایی این قوم است (نکـ: طبری، ١ / ٢٦٧؛ شیخ طوسی، ١ / ٢٩٣؛ رضا، ١ / ٣٤٥-٣٤٦؛ طباطبایی، ١ / ١٩٩-٢٠٢، ٢٠٩-٢١٠). اگر یاد آوریم كه از دیگر لقبهای این سوره «بلندا»، «برافراشتهترین خیمهگاه» و «درخشندهترین قسمت» قرآن است (برای القاب «سنام القرآن »، «فسطاط القرآن » و «الزهراء»، نکـ: بقاعی، ١ / ٥٧ - ٥٨؛ یافعی، ١٦؛ نیز نکـ: قرطبی، ١ / ١٥٢، ١٥٣)، میتوان تسمیۀ مشهور و خلاف انتظار این سوره را چنان تفسیر كرد كه گویا نامگذار خواسته است مرتفعترین بلندا، برافراشتهترین خیمهگاه و درخشندهترین قسمت قرآن را، واقعگرایانه به افشاگری درباره بنیاسرائیل و مبارزۀ فرهنگی - اجتماعی با آنان اختصاص دهد.
شاید بتوان گفت سورۀ بقره، معمولاً آخرین سورهای بوده است كه قاریان و حافظان فرا میگرفتهاند. میرسید شریف جرجانی (د ٨١٦ق / ١٤١٣م) ترجمان القرآن را به ترتیب: فاتحة الكتاب، ناس تا بقره تدوین كرده (نکـ: دبیر سیاقی، «د»)، و جلالالدین محلی (د ٨٦٤ق / ١٤٦٠م) نیز تفسیرالجلالین را پس از سورۀ حمد، از ناس پی گرفته، به سمت آغاز قرآن پیش برده است. با در نظر داشتن آنکـه چنین كتابهایی معمولاً برای عموم مردم نوشته میشده است، میتوان این دو نمونه را تأییدی بر مدعای مذكور دانست. با چنین فرضی، فضیلتهای منحصر به فردی كه قدما برای آموختن سوره بقره بر شمردهاند (نکـ: ابنضریس، ١٤٣-١٥٢؛ عیاشی، ١ / ٢٥؛ سیوطی، الدر...، ١ / ٤٧، ٤٨، ٥١، ٥٣ -٥٦). مقتضای جایگاه آموزشی سوره، و از آن جهت خواهد بود كه فراگیری و قرائتش نزد معلم، نشان پیوستن به زمرۀ منتهیان ( قرآن آموختگان) و درآمدن از جرگۀ مبتدیان بوده است (نیز نکـ: قرطبی، ١ / ١٥٢-١٥٣).
سورۀ بقره از جمله سورههای تألیفی است (دروزه، ٧ / ١٥٢-١٥٣). به گواهی مطابقت مضامین آن با رویدادهای مراحل مختلف دوران ١٠ سالۀ مدینه، در اثنای نزول دیگر آیات و سور مدنی نازل (نکـ: ه د، سورههای اسراء و اعراف)، و آنگاه با نظارت پیامبر(ص) تألیف شده است (قطب، ١ / ٢٧). بهعنوان مثال، روایات اسباب نزول در این سوره حکـایت از آن دارند كه آیات روزه (آیههای ١٨٣-١٨٧) در سال دوم هجرت (رضا، ١ / ١٠٩)؛ آیههای ٦، ٧ و ٢١٤ درگیر و دار جنگ احزاب (سیوطی، «لباب...»، ٤؛ نیز نکـ: واحدی، ٤٠)؛ آیههای ١٩٠ به بعد در حدیبیه (سیوطی، همان، ٨٠، ٨٤-٨٥؛ واحدی، ٣٦-٣٧)؛ آیۀ ٢٧٨ مدتی پس از فتح مكه (همو، ٥٨-٥٩؛ سیوطی، همان، ١١٩)؛ آیۀ ١١٣ درباره «وفد نصارای نجران» و مشاجرۀ آنان با یهودیان مدینه (واحدی، ٢٢)؛ آیۀ ٢٧٤ درباره غزوه تبوك (همو، ٥٦ -٥٧؛ سیوطی، همان، ١١٨-١١٩) و آیۀ ٢٨١ روز عید قربان در حجهالوداع، یا در واپسین روزها و ساعات زندگانی پیامبر(ص) نازل شده است (واحدی، ٩؛ خازن، ١ / ١٩؛ سیوطی، الاتقان، ١ / ١٠١-١٠٢؛ نیز نکـ: زمخشری، ١ / ٣٣٣). بدینسان، قول مشهور كه سورۀ بقره نخستین سورۀ مدنی (واحدی، ١٢؛ قس: طبرسی، ١٠ / ٦١٣؛ نیز نکـ: سیوطی، الدر، ١ / ٤٦) و هشتاد و هفتمین سوره نازل شده (دروزه، ١ / ١٥؛ رامیار، ٦٧٠) است، گرچه از نزول سوره در نخستین سالهای دوران مدینه حکـایت میكند، تنها میتواند ناظر به نزول آیات آغازین سوره (دروزه، ٧ / ١٥٣)، یا قسمتهای دیگری از آن باشد (نکـ: قطب، همانجا؛ نیز نکـ: قرطبی، ١ / ١٥٢).
از ویژگیهای تفسیر در سدۀ اخیر، توجه به یكپارچگی و وحدت موضوعی سورههای قرآن و پژوهش دربارۀ اهداف و مقاصد آنهاست. بیشتر مفسران و قرآن شناسان معاصر، برآن شدهاند كه محور موضوعی واحدی را برای سورۀ بقره بیابند. سورهای كه در نگاه اول، فاقد انسجام، و مجموعهای در هم آمیخته از قصص، امثال و احکـام به نظر میآید؛ بدانسان كه نتوان محور موضوعی مشخصی برایش جست (نکـ: طباطبایی، ١ / ٤٣). برخی، بر پایۀ دستهبندی مضامین، محور موضوعی آن را «اثبات حقانیت، تبیین جایگاه قرآن كریم و بررسی برخوردهای متفاوت گروههای مختلف مردم با آن» دانستهاند (نکـ: بقاعی، ١ / ٥٥ - ٥٦؛ رضا، ١ / ١٠٥، ٢٨٩؛ اسمیث، .(١٢١ برخی دیگر نیز زنده كردن مردگان یا «بَعث» و «نُشور» (نکـ: بقاعی، همانجا)، و برخی نیز تقوای الهی (مصطفوی، ١ / ٢٧) را محور موضوعی آیات آن بر شمردهاند. این رویكردها، همگی درصدد آنند كه محور موضوعی سورۀ بقره را تنها با در نظر گرفتن ارتباط میان آیههای خود سوره مطالعه كنند.
سوره بقره به سبب همانندی حروف مقطعه آغازین آن، با ٥ سوره دیگر (آل عمران، عنکـبوت، روم، لقمان و سجده)، دارای وجه مشتركی با آنهاست (برای آگاهی از مستندات قرآنی - حدیثی این نظریه، نکـ: طباطبایی، ١٨ / ٨ -٩). با در نظر گرفتن مضامین این چند سوره و در قیاس با دیگر سورههای قرآن كریم، محور موضوعی مشتركشان «آیین رفتار و برخورد مسلمانان با هواداران و پیروان دیگر ادیان» است كه در ٤ سورۀ مكی از این مجموعه، بیشتر به مبانی و راهبردهای نظری، و در دو سورۀ مدنی (بقره و آل عمران)، روشها و راهكارهای عملی آن طرح و شرح شده است. محور بیان در سوره بقره، بیشتر بنیاسرائیل و قوم یهود، و در سوره آل عمران، بیشتر نصارا هستند (نکـ: سیوطی، تناسق...، ٦٣؛ قس: قطب، ١ / ٢٨). سوره بقره از این دیدگاه، مشتمل بر مقدمهای مبسوط (آیههای ١-٣٩)، دو بخش (آیههای ٤٠-١٤١، ١٤٢- ٢٨٣) و خاتمه (آیههای ٢٨٤-٢٨٦) است (نکـ: رضا، ١ / ١٠٦-١٠٧؛ اسمیث، .(١٢٢-١٢٣
مقدمه با تأكید بر تردیدناپذیری هدایت قرآن كریم آغاز میشود؛ سپس به گروهبندی مردم در برابر منادیان خدا و كتاب او میپردازد (آیههای ٢-٣) و رویكردهای مختلف اهل كتاب، بهویژه یهودان را در زمان نزول آیات بیان میكند (نکـ: واحدی، ١٤؛ سیوطی، «لباب»، ٤؛ رضا، ١ / ١٤٨، ١٥٣، ١٥٧؛ قطب، ١ / ٣٠-٣٢؛ طباطبایی، ١ / ٤٣، ٥٢، ٥٥). آنگاه در پی فراخواندن همگان به بندگی خدا و تقوای الهی، با بیانی دیگر به نفی تردیدها از قرآن كریم پرداخته است و ستیزهجویان با پیامبر(ص) و قرآن را وعدۀ عذاب، و خداباوران شایسته را مژدۀ بهشت میدهد (آیههای ٢١-٢٥). در مقام براعت استهلال، به خردهگیریهای یهودان از تمثیلهای قرآن اشاره میكند (نکـ: واحدی، همانجا؛ سیوطی، همان، ١٣-١٤) و از پیمانشكنی، ناجوانمردی و فسادانگیزی، به عنوان ٣ عامل عمده زیانکـاری كافران (یهودیان) سخن به میان میآورد. پس از آن، به فراخوان عمومی بندگی و فرمانبرداری خداوند بازمیگردد و كفر ورزیدن به خدای یكتا را، پدیدهای بس شگفت مینمایاند؛ زنده كردن مردگان را كار مستمر خداوند، و پیشگاه خداوند سبحان را پایان راه تمامی مؤمنان و كافران عنوان میكند. آنگاه با اشاره به آغاز آفرینش زمین، پیدایش ٧ آسمان، داستان خلقت آدم و حوا، گفت و گوی فرشتگان با خدا و سجده آنان به آدم، ابلیس را به موجب نافرمانی خدا پیشرو و پیشتاز كافران قلمداد میكند (آیۀ ٣٤) و سرانجام، سرگذشت بهشت آدم و فریب ابلیس و هبوط انسانهای نخستین را بر زمین، مقدمهای قرار میدهد كه بیان كند «راز رستگاری، پیروی از هدایت الهی، و كفر و تكذیب، سببـ بدبختی و عذاب ابدی است» (آیههای ٣٨-٣٩).
در پی این مقدمۀ كمابیش طولانی - كه پس از فاتحه الكتاب، مدخل و پیش درآمدی مناسب برای تمامی آیات و سور قرآن كریم نیز دانسته شده است (نکـ: دروزه، ٧ / ١٥٤) - سورۀ بقره به دو نیم سوره با دو اسلوب متفاوت تقسیم میشود: شاخص نیمۀ اول، تكرار خطاب «یا بنیاسرائیل» ابتدا به اجمال (آیههای ٤٠-٤٦) و سپس به تفصیل (آیههای ٤٧-١٢١، ١٢٢-١٤١) است. گفتوگو با یهودیان - همچون نمونههای بارز كژاندیشی، ستیزه و ادعای دینداری و شرعمداری در برابر منادیان راستین آن - حجم عمده این بخش را به خود اختصاص داده است. شاخص نیمۀ دوم، ١١بار تكرار خطاب «یا اَیهَا الَّذین آمَنوا» است (نکـ: عبدالباقی، ١١٠). هرچند گاه با صراحت و گزنده، مانند مسئله «قبله» (آیههای ١٤٣-١٥٠) و گاه با كنایه و مدارا، مانند «یسْأَلونک عَن الاهِلَّه»، «یسْأَلونک عَن الشَّهْرِ الْحَرام» و «یسْأَلونک عَن الْمَحیض»، همچنان كارشكنی، فتنهانگیزی و شبههافكنی یهودیان را مطرح میكند. روی سخن این بخش، بیشتر با پیامبر(ص) و مسلمانان است (آیههای ١٨٩، ٢١٧، ٢٢٢؛ واحدی، ٣٢، ٤٣، ٤٦؛ سیوطی، همان، ٧٢-٧٦، ٩١-٩٢، ٩٥، ٩٧).
همزمان با بیان متناسب و همگون مطالب و حفظ اتصال، انسجام و توالی منظم آنها (نکـ: رضا، ١ / ٢٣٤، ٤٥٢، ٤٧٤، ٢ / ٥٤-٥٥، ١٤٣، ٤٧٤، جمـ )، مندرجات نیمۀ دوم را به موضوعات نیمه اول ربط میدهد. بدینسان، قبله قرار دادن كعبه را كه توسط ابراهیم و اسماعیل(ع) ساخته شده است (آیۀ ١٢٧) نشانه استجابت دعای ابراهیم(ع) در برانگیختن پیامبر(ص) میشمارد (آیههای ١٢٩، ١٥١). صبر و نماز را كه محور سفارشهای خداوند به بنیاسرائیل هم بوده است (آیۀ ٤٥)، به مسلمانان نیز توصیه میكند (آیۀ ١٥٣). نمودن زنده كردن مردگان به ابراهیم(ع) را مشابه قصه مقتول بنیاسرائیل و زنده شدنش میشمرد (آیههای ٧٢-٧٣، قس: آیۀ ٢٦٠؛ نیز نکـ: رضا، ١ / ٣٥١). شماری از احکـام را كه از دیرباز با خرافات رایج میان یهود آمیخته بود، ضمن قصص، مواعظ و امثال تبیین میكند (برای نمونه، نکـ: آیۀ ٢٢٣: «نِساؤُكُم حَرْث لَكُم»؛ نیز واحدی، ٤٦، ٤٨؛ سیوطی، همان، ٩٧- ٩٨). آخرین قصه بنیاسرائیل كه در این سوره آمده، داستان طالوت و جالوت است (آیههای ٢٤٦-٢٥١) كه جانبازی و ایثارگری داوود را سرچشمه افتخارات تاریخی قوم یهود بر میشمارد. در این داستان، به گونهای كنایهآمیز، مینماید كه قوم یهود كه در مبارزۀ طالوت با جالوت سستی كردهاند، نسبتی با داوود - كُشنده جالوت - ندارند (برای فهرست تفصیلی بابها، فصلها و مطالب سوره بقره، نکـ: رضا، ١ / ١٠٥-١١٠؛ قطب، ١ / ٣٣-٣٥؛ اسمیث، .(١٢٢-١٣٢
خاتمۀ سوره مشتمل بر نتیجهگیری و جمعبندی مطالب و مندرجات آن است. ابتدا بر مالكیت، حاكمیت، قدرت و احاطه خداوند بر زمین و آسمان، برون و درون انسان و تمامی دیگر موجودات تأكید میكند؛ سپس در دو آیه آخر سوره (خَواتیم البقره) كه فضیلتهای بسیاری برای آن ذكر كردهاند (نکـ: ابن ضریس، ١٤٣، ١٤٥، ١٤٧، ١٥٢؛ ابنحجر، ١ / ٣٣٣-٣٣٤)، با مضامینی شبیه مضامین آیات آغازین سوره (قطب، ١ / ٣٥)، پیامبر اسلام(ص) و پیروان ایشان را به سبب خداباوری، ایمان به فرشتگان و همۀ كتابهای آسمانی و تمامی پیامبران الهی، فرمانبرداری خدا و طلب غفران وی و توجه به بازگشت به سوی او میستاید. آنگاه در قالب دعا و مناجات، طبیعت شریعت اسلام و تفاوت اساسی ماهیت آن را با دین و آیینهای پرداخته و بر ساخته بشر و پیرایههایی كه بر ادیان پیشین بستهاند، اعلام میكند.این دعای مستجاب كه در آن خدای سبحان با بندگان خویش همزبان شده است، با نوید عفو و مغفرت و رحمت و یاری خداوند برای مؤمنان راستین، و مژده پیروزی مؤمنان بر كافران پایان میپذیرد.
سوره بقره در تعالیم پیامبر(ص) به همراه سوره آل عمران، «زهراوان» معرفی شده است (مسلم، ١ / ٥٥٣؛ خازن، ١ / ١٩؛ ابنكثیر، ١ / ٥٥؛ فیروزآبادی، ١ / ١٦٨). برخی موارد هماهنگی و پیوستگی این دو سوره عبارتند از تناظر آیات آغازین و پایانی دو سوره (٢ / ٢-٧، ٢٨٤-٢٨٦، ٣ / ٣-٩، ١٨٩-٢٠٠)؛ تفصیل، توضیح و تكمیل مطالب سوره بقره در سوره آل عمران (برای نمونه، نکـ: ٢ / ٣٠-٣٣، ٣ / ٦؛ ٢ / ٣١-٣٩، ٣ / ٤٥-٥٧؛ ٢ / ١٢٩، ٣ / ١٦٤؛ ٢ / ٢٨٦، ٣ / ٢٠٠؛ نیز نکـ: بقاعی، ٤ / ٢٠٥-٢٠٦، ٥ / ١٦٨-١٦٩؛ سیوطی، تناسق، ٦٣، ٧٠-٧٥؛ آلوسی، ٣ / ٧٣؛ رضا، ٣ / ١٥٣) و تشابه لفظی برخی آیات دو سوره تا آنجا كه گویی تكرار یكدیگرند (٢ / ١٣٦، ٣ / ٨٤؛ ٢ / ١٣٧، ٣ / ٢٠؛ ٢ / ٢٨٤، ٣ / ١٨٩).
شمار و طول ركوعها، آیات، كلمات و حروف سورۀ بقره، از تمامی دیگر سورههای قرآن كریم بیشتر است و از نظر شمار و فراوانی امثال، قصص، مواعظ و احکـام، رتبه اول را دارد. بعضی از دانشمندان ٥٠٠ حکـم و ١٥ مثل را در این سوره شمار كردهاند (یافعی، ١٦؛ نیز برای فهرست انواع احکـام مندرج در سوره، نکـ: رضا، ١ / ١٠٩-١١٠؛ نیز نکـ: قرطبی، ١ / ١٥٢). اینان با دستهبندی آیات این سوره و ردهبندی موضوعات آن، مجموعهای متشكل از ٣٣ قاعده را - كه بیانگر پایههای اساسی و بنیادهای شریعت اسلام است (رضا، ١ / ١١١-١٢١) - بر شمردهاند؛ نیز با نظر در آن، ١٤ سنت اجتماعی را از دیدگاه قرآن كریم (همو، ٢ / ٤٩٢-٤٩٨) باز شناختهاند.
شماری از آیات سورۀ بقره، در زمره آیات صاحب عنوان محسوب میشوند (نکـ: هـ د، آیه). از آن جمله میتوان به آیۀ ٢٥٥ (آیةالكرسی) اشاره كرد (نکـ: هـ د، آیةالكرسی). دیگری، آیه ١٧٧ (آیه البرّ) است (برای نمونهای از استفاده آن، نکـ: جمل، سراسر كتاب). همچنین درباره تفسیر آیه «آمَن الرَّسول» (٢ / ٢٨٥)، رسالههای مستقلی نوشتهاند (برای نمونه، نکـ: الفهرس...، ١٢ / ٥١). برخی مفسران ادیب، عبارت موجز و اعجازآمیز «وَ لَكُم فِی الْقِصاص حَیوةٌ» (آیۀ / ١٧٩) را از نظر فصاحت و بلاغت با مثل عربی «القَتل اَنفی لِلقتل» مقایسه كرده، وجوه متعدد امتیاز آن را بر شمردهاند (فخرالدین، ٥ / ٦٠-٦١؛ آلوسی، ٢ / ٥١؛ رضا، ٢ / ١٣١-١٣٣). طولانیترین آیه قرآن كریم نیز كه به «آیهالدّین» شهرت یافته، در همین سوره است (آیه ٢٨٢).
در آموزههای پیامبر(ص)، رهنمودهایی برای خلاصه كردن سورههای طولانی همچون بقره و مداومت قرائت خلاصه آن، برای برخورداری از بركات مداومت تلاوت سوره رسیده است (نکـ: عیاشی، ١ / ٢٥؛ ابنبابویه، ١٠٤؛ قرطبی، ١ / ١٥٣؛ بحرانی، ١ / ٥٢-٥٣).
مآخذ
آلوسی، محمود، روح المعانی، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
ابن بابویه، محمد، ثواب الاعمال، نجف، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، «الكاف الشاف»، در حاشیه الكشاف (نکـ: همـ، زمخشری)؛
ابن ضریس، محمد، فضائل القرآن، به كوشش مسفر بن سعید دماس غامدی، ریاض، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
ابنكثیر، تفسیر القرآن العظیم، به كوشش علی شیری، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
اندرابی، احمد، الایضاح، نسخه عكسی موجود در كتابخانه مركز؛
بحرانی، هاشم، البرهان، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
بقاعی، ابراهیم، نظم الدرر، حیدرآباد دكن، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
جمل، عباس، آیهالبر، قاهره، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
خازن، علی، لباب التأویل، بیروت، دارالمعرفه؛
دارمی، عبدالله، سنن، دمشق، ١٩٩١م؛
دبیرسیاقی، محمد، مقدمه بر ترجمان القرآن جرجانی، تهران، ١٣٣٣ش؛
دروزه، محمد عزت، التفسیر الحدیث، قاهره، ١٣٨١ق / ١٩٦٢م؛
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، ١٣٦٢ش؛
رضا، محمد رشید، تفسیر المنار، بیروت، دارالمعرفه؛
زمخشری، محمود، الكشاف، قم، ١٤١٣ق؛
سیوطی، الاتقان، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، ١٣٦٣ش؛
همو، تناسق الدرر، به كوشش عبدالقادر احمدعطا، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
همو، الدرالمنثور، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
همو، «لباب النقول»، در حاشیه تفسیر الجلالین، بیروت، دار احیاءالتراث العربی؛
شیخ طوسی، محمد، التبیان، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
طبرسی، فضل، مجمع البیان، به كوشش هاشم رسولی محلاتی و فضلالله یزدی طباطبایی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
طبری، تفسیر؛
طنطاوی، محمد، الجواهر، قاهره، ١٣٥٠ق؛
عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس، قاهره، ١٣٧٨ق؛
عیاشی، محمد، التفسیر، به كوشش هاشم رسولی محلاتی، قم، چاپخانه علمیه؛
فخرالدین رازی، التفسیرالكبیر، بیروت، ١٤١٠ق / ١٩٩٠م؛
الفهرس الشامل للتراث العربی الاسلامی المخطوط، عمان، مؤسسۀ آل البیت؛
فیروزآبادی، محمد، بصائر ذوی التمییز، به كوشش محمدعلی نجار، قاهره، ١٣٨٣ق؛
قرآن مجید؛
قرطبی، محمد، الجامع لاحکـام القرآن، بیروت، ١٣٧٢ق؛
قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت / قاهره، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
مراغی، احمد مصطفی، تفسیر، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛
مسلم بن حجاج، صحیح، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
مشهدی، محمد، كنزالدقائق، قم،مؤسسه النشرالاسلامی؛
مصطفوی، حسن، تفسیر روشن، تهران، ١٣٧١ش؛
واحدی نیشابوری، علی، اسباب النزول، به كوشش سید جمیلی، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
یافعی، عبدالله، الدرالنظیم، قاهره، مكتبة عبدالحمید احمد حنفی؛
نیز:
Smith, D. E., «The Structure of al-Baqarah», The Muslim World, Hartford, ٢٠٠١, vol. XCI(١-٢).
محمدعلی لسانی فشاركی