اِبْنِ لَهيعه، ابوعبدالرحمن عبدالله بن لهيعة بن عُقبۀ حضرمی غافقی اُعدولی (٩٦-١٧٤ق / ٧١٥-٧٩٠م)، محدّث و قاضی مصری. ابن سعد پدر وی را عقبة بن لهيعه دانسته است (٧ / ٥١٦؛ قس: بخاری، الضعفاء، ٦٩). در برخی از منابع به وی كنيۀ ابوخريطه و ابوالنضر نيز داده شده است (ابن حبان، ٢ / ١١-١٢؛ ابن عساكر، ٤٢٢). در مورد تولد او تاريخهای ٩٥ و ٩٧ق نيز در برخی مآخذ به چشم می‌خورد (ذهبی، ٨ / ١٢، ٢٠). از محل تولد و نشأت وی اطلاعی نداريم، تنها می‌دانيم كه از كودكی به تحصيل علم پرداخته و از مشايخ بسياری در مصر و حجاز بهره برده است (همو، ٨ / ١٢). وی در ١٢٦ق در مصر اقامت داشت (همو، ٨ / ٢٠) و سالها بعد در ١٥٥ق از طرف منصور خليفۀ عباسی با حقوق ماهانۀ ٣٠ دينار به قضای مصر گماشته شد و اين نخستين بار بود كه قاضی القضاة مصر مستقيماً توسط خليفه منصوب می‌شد (يعقوبی، ٢ / ٣٨٩؛ وكيع، ٣ / ٢٣٥؛ كندی، ٣٦٨). گرچه ذهبی (٨ / ١٤، ٢٦) مدت اشتغال وی در مقام قضا را كمتر از يك سال دانسته، ليكن به گزارش كندی (ص ٣٧٠) ابن لهيعه تا ربيع‌الاول ١٦٤ق در مقام خود باقی بوده و در اين تاريخ عزل گرديده است (قس: يعقوبی، ٢ / ٤٠١، كه به قضاء وی در زمان مهدی عباسی نيز اشاره می‌كند). از ديگر دانسته‌های ما دربارۀ زندگی وی اين است كه در ١٣٨ق به همراه صالح بن علی عباسی برای جنگ به شام رفته است (ذهبی، ٨ / ١٩). در مورد تحصيل وی بايد گفت كه از مشايخی همچون عطاء بن ابی رباح، عمرو بن شعيب، محمد بن منكدر، عبدالرحمن بن هرمز اعرج، عمرو بن دينار، ابوزبير مكی و به گفتۀ برخی از عكرمه استفاده كرده و كسانی چون نوه‌اش احمد بن عيسی، اشهب بن عبدالعزيز، سفيان ثوری، شعبة بن حجاج، عبدالله بن مبارك، عبدالله بن وهب، عبدالرحمن اوزاعی و ابوالاسود نصر بن عبدالجبار از وی بهره برده‌اند (برای فهرستی از شيوخ و راويان او، نك‌ : مزی، ٩ / ٣٨٥-٣٨٧).
ابن قتيبه (ص ٦٢٤) او را در شمار شيعيان آورده و ابن عدی نيز وی را مفرط در تشيع دانسته است (نك‌ : ذهبی، ٨ / ٢٦)، ولی مستند اين نسبت چندان روشن نيست. از ديدگاه جرح و تعديل گرچه سعۀ روايت و تبحر وی در حديث و فقه مورد تحسين برخی از مؤلفان قرار گرفته (نك‌ : ابن سعد، همانجا؛ وكيع، ٣ / ٢٣٦؛ ابن ابی حاتم، ٥ / ١٤٨؛ ابن حبان، ٢ / ١١-١٢؛ ذهبی، ٨ / ١٣، ١٧- ١٨)، اما ضبط و اتقاق او در نقل حديث مورد ترديد رجاليان واقع شده است و ظاهراً سبب آن بوده است كه منزل ابن لهيعه در ١٧٠ق دچار حريق شد و بنابر نقل برخی از مؤلفان، كتب وی نيز در آتش سوخت و از اين رو پشتوانۀ لازم در ضبط حديث را از دست داد. از اين رو به رغم اينكه حديث وی در سنن ابوداوود، ابن ماجه و ترمذی آمده، بعضی رجال‌شناسان او را تضعيف كرده و معتقدند كه ابن لهيعه پيش از اين واقعه نيز در نقل حديث تساهل داشته است (برای آگاهی بيشتر در مورد نظريّات پراكندۀ رجاليان، نك‌ : ابن سعد، همانجا؛ ابن معين، ١ / ٦٧- ٦٨؛ بخاری، الضعفاء، همانجا، التاريخ الكبير، ٣(١) / ١٨٣، التاريخ الصغير، ٢ / ١٨٩؛ بسوی، ٢ / ١٨٤-١٨٥؛ نسائی، ٢٠٣؛ عقيلی، ٢ / ٢٩٣-٢٩٥؛ ابن ابی حاتم، ٥ / ١٤٦- ١٤٨؛ ابن حبان، ٢ / ١٢-١٣؛ ابن عدی، ٤ / ١٤٦٢-١٤٧٢؛ دارقطنی، ٢٦٥؛ ذهبی، ٨ / ١٣-٢٦). ابن لهيعه در ١٥ ربيع‌الاول يا ٢٤ جمادی‌الآخر ١٧٤ (در برخی منابع ١٧٠ يا ١٧٣ق) از دنيا رفت و داوود بن يزيد بن حاتم بر وی نماز گزارد (بسوی، ١ / ١٦٥؛ ابن عدی، ٤ / ١٤٦٣؛ ابن خلكان، ٣ / ٣٩).
در مورد آثار وی بايد گفت كه در منابع از عنوان خاصی ياد نشده و چنانكه گذشت، به گفتۀ بعضی آثار او در حريق سوخته است، ولی ظاهراً برخی اصول روائی وی باقی مانده و احتمالاً همان نوشته‌ها بوده كه مأخذ مؤلفان بعد قرار گرفته است. از جملۀ آنهاست روايات وی در زمينۀ سيره و مغازی پيامبر (ص) و وقايع تاريخی كه مورد استفادۀ كسانی همچون ابن هشام (١ / ٦، جم‌ ‌)، خليفة بن خياط (١ / ١٥٥، جم‌ ‌)، ابن عبدالحكم (صص ٣، ٤، جم‌ )، بلاذری (صص ٥٠، ٣٠١، جم‌ )، طبری (١ / ٧٦، ٤٨٣، جم‌ ‌)، كندی (ص ٤٦٢، جم‌ )، ابن عبدالبر (صص ٥٦- ٥٩، جم‌ ) و ديگران واقع شده است. همچنين صحيفه‌ای مشتمل بر روايات ابن لهيعه به صورت پاپيروس در هايدلبرگ محفوظ است (نك‌ : GAS. I / ٩٤) و در ١٩٦٧م نبيه عبود اين نسخه را در «مطالعاتی در پاپيروسهای ادبی عربی» در شيكاگو به چاپ رسانيده است.

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعديل، حيدرآباد دكن، ١٣٧٢ق / ١٩٥٣م؛
ابن حبان، محمد، المجروحين، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٣٩٦ق؛
ابن خلكان، وفيات؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بيروت، دارصادر؛
ابن عبدالبر، يوسف، الدرر، به كوشش شوقی ضيف، قاهره، ١٣٨٦ق / ١٩٦٦م؛
ابن عبدالحكم، عبدالرحمن بن عبدالله، فتوح مصر، به كوشش توري، ليدن، ١٩٢٠م؛
ابن عدی، عبدالله، الكامل، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاريخ مدينة دمشق، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛
ابن معين، يحيی، معرفة الرجال، به كوشش محمد كامل قصار، دمشق، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
ابن هشام، محمد، السيرة النبوية، به كوشش مصطفی سقا و ديگران، قاهره، ١٣٥٥ق / ١٩٣٦م؛
بخاری، محمدبن اسماعیل، التاريخ الصغير، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
همو، التاريخ الكبير، حيدرآباد دكن، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
همو، الضعفاء الصغير، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
بسوی، يعقوب بن سفیان، المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمری، بغداد، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
بلاذری، احمدبن یحیی، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انيس طباع، بيروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
خليفة بن خياط، الطبقات، به كوش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٦م؛
دارقطنی، علی بن عمر، الضعفاء و المتروكون، به كوشش موفق بن عبدالله بن رياض، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
ذهبی، محمدبن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و نذير حمدان، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
طبری، تاريخ؛
عقيلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الكبير، به كوشش عبدالمعطی امين قلعجی، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
كندی، محمدبن یوسف، الولاة و كتاب القضاة، به كوشش روون گست، بيروت، ١٩٠٨م؛
مزی، يوسف بن عبدالرحمن، تهذيب الكمال، نسخۀ خطی كتابخانۀ احمد ثالث، شم‌ ٢٨٤٨؛
نسائی، احمدبن علی، كتاب الضعفاء و المتروكين، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
وكيع، محمدبن خلف، اخبار القضاة، بيروت، عالم الكتب؛
يعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، تاریخ، بیروت، دارصادر؛
نیز:

GAS.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث