اَحْمَدِ بْنِ حَمْدانِ بْنِ شَبیب، ابوعبدالله نجم‌الدین حَرّانی نُمیری (٦٠٣- صفر ٦٩٥ ق / ١٢٠٧- دسامبر ١٢٩٥ م)، فقیه و اصولی حنبلی. دانسته‌های ما دربارۀ زندگی او، محدود به شیوخ و شاگردان و سفرهایی است كه در راه كسب علم داشته است. او علاوه بر استماع در زادگاهش حرّان، به حلب، دمشق و قدس رفت و از كسانی چون عبدالقادر رهاوی، فخرالدین ابن‌تیمیه، ابن‌روزبه، ابن خلیل، ابن عساكر و ابوعلی اوقی استماع حدیث كرد (ابن فرات، ٨ / ٢١٥؛ ابن شاكر، ٥٤٦؛ ابن عماد، ٥ / ٤٢٨- ٤٢٩) و فقه را نزد ابن ابی الفهم و ابن جمیع فرا گرفت (ابن رجب، ٢ / ٣٣١). افرادی چون مزّی، برزالی، شرف‌الدین دمیاطی، زین‌الدین ابن حبیب و ابن سیدالناس نیز از او روایت كرده‌اند (ابن‌فرات، همانجا) و ذهبی طی سفری كه به نزد او داشته، اجازۀ روایت از او دریافت كرده است (ذهبی، ١ / ٤١).
احمد بن حمدان پس از سفرهای یاد شده در قاهره ساكن شد و در آنجا به تدریس و تصنیف پرداخت و گویا نیابت قضا را نیز عهده‌دار بود (ابن فرات، ذهبی، ابن رجب، همانجاها). وی بر علم اصول و اختلاف فقها آگاه و در شناخت و حل مشكلات و غوامض فقه حنبلی سرآمد بود. گفتنی است كه وی علاوه بر فقه و اصول، در علوم ریاضی نیز دستی داشت (نك‌ : ابن فرات، ابن رجب، همانجاها). وی پس از عمری دراز در قاهره درگذشت (ابن شاكر، ابن عماد، همانجاها).

آثـار

الف ـ چاپی

تنها اثر چاپی او صفة الفتوی و المفتی و المستفتی است. وی در این اثر با استناد به اقوال صحابه و علما، سكوت مفتی را در بسیاری موارد افضل از لب گشادن به فتوا می‌داند (ص ٧-١٢). وی همچنین تقلید از مفضول را با وجود فاضل جایز می‌شمارد (ص ٥٦).

ب ـ خطی

١. الایجاز فی الفقه (ظاهریه، ٢ / ١٠٠)؛ ٢. جامع الفنون و سلوة المحزون، كه نسخ متعددی از آن در كتابخانه‌های مختلف جهـان نگهداری می‌شود (نك‌ : GAL, S, II / ١٦٢؛ GAL, II / ١٦٢؛ دارلكتب، ٧ / ١١٦؛ احمد، ٧ / ٥٠)؛ ٣. الجامع المتصل (ظاهریه، ٢ / ١٠١)؛ ٤. الرعایة الكبری. به گفتۀ ابن فرات (همانجا)، مؤلف در این اثر به‌سبب تبحر و كثرت اطلاعش روایات غریبی آورده است كه كمتر در كتب دیگر یافت می‌شوند. نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ چستربیتی موجود است ( آربری، شم‌ ٣٥٤١)؛ ٥. الكفایة فی شرح الهدایة (ظاهریه، ٢ / ١٠٠)؛ ٦. المقید فی الفقه (همان، ٢ / ٩٩).

ج ـ آثار یافت نشده

الرعایة الصغری؛ مقدمة فی الصول‌الدین؛ الوافی، در اصول فقه و قصیده‌ای بلند در سنت (نك‌ : ابن فرات، ابن رجب، همانجاها).

مآخذ

ابن رجب، عبدالرحمن بن احمد، الذیل علی طبقات الحنابلة، به كوشش محمد حامد الفقی، قاهره، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
ابن شاكر كتبی، محمد، عیون التواریخ، حوادث سالهای ٦٥٠- ٦٩٩ ق، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانه مركز؛
ابن عماد حنبلی، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق؛
ابن فرات، محمد بن عبدالرحیم، تاریخ، به كوشش قسطنطین زریق و نجلا عزالدین، بیروت، ١٩٣٩ م؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخلوطات مكتبة الاوقاف العامة فی الموصل، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
احمد بن حمدان، صفة الفتوی و المفتی و المستفتی، به كوشش محمد ناصرالدین البانی، دمشق، ١٣٨٠ ق؛
دارالكتب، فهرست؛
ذهبی، محمد بن احمد، معجم الشیوخ، به كوشش محمد حبیب هیله، طائف، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
ظاهریه، خطی (مجامیع)؛
نیز:

Arberry;
GAL;
GAL, S.

سیمین محقق