اِبْنِ رَجَب، ابوالفرج عبدالرحمن بن احمد بن عبدالرحمن سلامی، ملقب به زین‌الدین وجمال‌الدین (٧٣٦-٧٩٥ ق/ ١٣٣٦-١٣٩٣ م)، فقیه، محدث، مقری و واعظ حنبلی. وی به ابن‌نقیب نیز ملقب بوده است (حاجی خلیفه، ١/ ٥٥٩). رجب نام دوم جد او عبدالرحمن است (ابن حجر، الدرر، ٣/ ١٥١). تاریخ ولادت او را ابن حجر در الدرر (٣/ ١٠٨) در ٧٠٦ ق و در بغداد ضبط كرده، ولی در انباء الغمر (٦/ ١٧٥) با حروف ٧٣٦ آورده است. با توجه به اینكه ابن رجب به یاد داشته كه در ٣ تا ٥ سالگی در محضر جدش قرائت حدیث می‌شد (لائوست، ١٦، به نقل از طبقات علیمی) و با توجه به وفات جدش در ٧٤٢ ق می‌توان گفت كه تاریخ ٧٣٦ ق صحیح است. ابن‌رجب در ٧٤٤ ق/ ١٣٤٣ م به همراه پدرش به دمشق رفت (ابن عماد، ٦/ ٣٣٩) و در آنجا و نیز در حجاز و قدس به فراگرفتن حدیث پرداخت (ابن حجر، انباء الغمر، ١/ ٣٧). وی در دمشق از محمد بن اسماعیل بن ابراهیم خبّاز و ابراهیم بن داوود عطار و دیگران، در مصر از ابوالفتح میدومی و ابی الحرم القلانسی و دیگران (همو، الدرر، ٣/ ١٠٨- ١٠٩؛ همو، انباء الغمر، ٣/ ١٧٥) و در مكه از فخرالدین عثمان بن یوسف استماع حدیث كرد (نعیمی، ٢/ ٧٦) و از دو شیخ معروف به ابن نقیب و نووی به كسب اجازه در نقل حدیث نایل آمد (ابن عماد، همانجا؛ برای اطلاع بیشتر در مورد این دو شیخ نک‌ : ابوغدة ١٥١-١٥٣)، سپس حدود یك سال به ملازمت مجالس ابن قیم جوزیه پرداخت تا اینكه ابن قیم درگذشت (ابن رجب، ٢/ ٤٤٨). گروه بسیاری از جمله زین‌الدین سلیمان بن داوود بن عبدالله موصلی دمشقی (كتانی، ٢/ ٦٢) از او بهره برده و غالب حنبلیان دمشق از مكتب و درس او استفاده كرده‌اند (ابن حجر، انباء الغمر ٣/ ١٧٦). ابن رجب در فنون حدیث از جهت علم به اسناد و فهم علل و اطلاع بر معانی به پایه‌ای رسید كه او را آگاه‌ترین فرد زمان خود به فهم علل احادیث شمرده‌اند (همانجا). همچنین از تألیف كتاب القواعد كه از عجایب روزگار شمرده شده (حاجی خلیفه، ١/ ١٣٥٩) می‌توان به مهارت او در جمع بین حدیث و فقه پی برد. او مردی عابد و زاهد و گوشه‌نشین بود و با كسی مراوده نداشت و با صاحبان قدرت رفت و آمد نمی‌كرد. در مدرسۀ سكریه در محلۀ كاسه فروشان (القصّاعین) اقامت داشت (ابن عماد، همانجا) و گویا ناظر همین مدرسه بود (ظاهریه، ١٣٤، به نقل از ابن شجره). وی در تربت عزیة (تربت عزیة همان مقبرۀ عزالدین ابویعلی در صالحیۀ دمشق است) نیز تدریس می‌كرد (نعیمی، ٢/ ٧٦، ٢٦٠). ابن رجب مدتی مطابق مكتب ابن تیمیه فتوی می‌داد و همین امر سبب شد كه بر او خرده بگیرند و به مقابله و مخالفت با او برخیزند. از این رو فتوی دادن را ترك گفت (ابن حجر، انباء الغمر، همانجا). در آشوبی، شرح او بر جامع ترمذی سوخته شد (حاجی خلیفه، ١/ ٥٥٩) و سرانجام در باغ استیجاری خود در حمیریه درگذشت و در گورستان باب الصغیر در كنار قبر ابوالفرج شیرازی (د ٤٨٦ ق) به خاك سپرده شد (نعیمی، ٢/ ٧٧؛ ابن عماد، ٦/ ٣٤٠).

آثـار

الف ـ چاپی

١. اختیار الاولی فی شرح حدیث اختصام الملأ الاعلی، بیروت، ١٩٨٧ م؛ ٢. الاستخراج لاحكام الخراج، مصر، ١٣٥٢ ق، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛ ٣. اهوال یوم القیامة، قاهره، ١٣٧٨ ق؛ ٤. بُغیة الانسان فی وظائف رمضان، دمشق، ١٩٦٣ م؛ ٥. التخویف من النّار و التعریف بحال دارالبوار كه صفة النار و التحذیر من دارالبوار هم نامیده شده است، مكه، ١٣٥٧ ق؛ ٦. جامع العلوم و الحكم فی شرح خمسین حدیثاً من جوامع الكلم، هند، ١٨٩٧ م، قاهره، ١٣٢٢ ق؛ ٧. الخشوع فی الصلاة، مصر، ١٣٤١ ق؛ ٨. الذیل علی طبقات الحنابلة، كه علاوه بر سیر تاریخی مذهب حنبلی در طول تقریباً ٣ سده و فعالیتهای اجتماعی و سیاسی و ادبی حنبلیان، احادیث و مسائل فقهی فراوانی را نیز در بر دارد. مجلد اول آن در دمشق (١٩٥١ م) و تمامی آن در ٢ مجلد در قاهره (١٩٥٢-١٩٥٣ م) به چاپ رسیده است؛ ٩. شرح علل ترمذی، بغداد، ١٣٩٦ ق/ ١٩٧٦ م، دمشق، ١٩٧٨ م در ٢ مجلد، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م، كه شرحی بر العلل الصغیر ترمذی ملحق به سنن اوست؛ ١٠. الفرق بین النصیحة و التعبیر، قاهره، ١٣٩٩ ق، بیروت، ١٤٠٥ ق؛ ١١. فضل علم السلف علی الخلف، قاهره، ١٣٤٣، ١٣٤٧ ق. شاید این همان كتاب العلم النافع باشد؛ ١٢. القواعد، در فقه شامل عبادات و معاملات، قاهره، ١٣٥٢ ق/ ١٩٣٣ م و ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛ ١٣. لطائف المعارف فیما لمواسم العام فی الوظائف، به روش موعظه و مشتمل بر فواید و قواعد فقهی، قاهره، ١٣٤٣ ق/ ١٩٢٤ م؛ ١٤. مختصر شعب الایمان بیهقی، مصر، ١٣٥٥ ق؛ ١٥. نور الاقتباس فی مشكاة وصیة النبی (ص) لابن عباس، مصر، ١٣٦٥.

ب ـ خطی

١. اختیار الابرار، برلین ( آلوارت، شم‌ ‌٩٦٩٠)؛ ٢. استنشاق نسیم الانس من نفحات ریاض القدس در تصوف، اوقاف بغداد (اطلس، ٢٦٢، ٢٨٥)؛ ٣. اهوال القبور و احوال اهلها الی النشور، كه احتمال دارد همان كتاب اهوال یوم القیامة باشد. كتابخانۀ مرعشی (مرعشی، ٩/ ١٢٦)؛ دارالكتب (سید، ١/ ٨٧)؛ توپكاپی (TS، شم‌ ٥٢٥٠)؛ برلین ( آلوارت، شم‌ ٢٦٦١)؛ چستربیتی ( آربری، شم‌ ٤١١٥)؛ مسكو (خالدوف، شم‌ ‌١٧٨٢)؛ ٤. كتاب التوحید، گوتا (پرچ، شم‌ ‌٧٠١)؛ ٥. الذُلّ و الانكسار للعزیز الجبّار، چستربیتی ( آربری، شم‌ ٣٢٩٢(٤)٥٠٠٤)؛ ٦. رسالة فی الحدیث، اوقاف بغداد (طلس، ٢٩٩)؛ ٧. رسالة فی سورة الاخلاص، كتابخانۀ حسن انكرلی (جبوری، ١٩٨)؛ ٨. شرح بعض احادیث مسند احمد، اوقاف بغداد (طلس، ٢٦٧)؛ ٩. شرح بخشی از صحیح بخاری، به نام فتح الباری كه تا «كتاب الجنائز» رسیده (حاجی خلیفه، ١/ ٥٥٠)، ولی نسخۀ موجود از كتاب «مواقیت الصلاة» تا «كتاب الكسوف» است (تیموریه، ٢/ ١٥٠)؛ ١٠. فضائل الشام، اسكندریه (GAL, II/ ٣٠)؛ ١١. نزهة الاسماع فی مسألة السماع در تحریم غنا و استعمال آلات لهو، دارالكتب مصر (سید، ٣/ ٤٨)، چستربیتی ( آربری، شم‌ ٤٢٤٢).

مآخذ

ابن حجر، احمد بن علی، انباء الغمر، به كوشش محمد عبدالمجید، حیدرآباد دكن، ١٣٨٩ ق/ ١٩٦٩ م؛
همو، الدرر الكامنة، به كوشش عبدالوهاب البخاری، حیدرآباد دكن، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
ابن رجب، عبدالرحمن بن احمد، الذیل علی طبقات الحنابلة، به كوشش هانری لائوست و سامی الدهان، دمشق، ١٣٧٠ ق/ ١٩٥١ م؛
ابوغدة، عبدالفتاح، «حول ذیل طبقات الحنابلة»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، س ٢٩؛
شم‌ ‌١، ١٣٧٣ ق/ ١٩٥٤ م؛
ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق؛
تیموریه، فهرست؛
جبوری، عبدالله، فهرس مخطوطات حسن الانكرلی، نجف، ١٣٨٧ ق/ ١٩٦٧ م؛
حاجی خلیفه، كشف؛
سید، خطی؛
طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ ق/ ١٩٥٣ م؛
ظاهریه، خطی (تاریخ)؛
كتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، فاس، ١٣٧٤ ق؛
لائوست، هانری و سامی الدهان، مقدمه بر الذیل ... (نک‌ : ابن رجب در همین مآخذ)؛
مرعشی، خطی؛
نعیمی، عبدالقاهر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، به كوشش جعفر الحسینی، دمشق، ١٣٦٧ ق/ ١٩٤٨ م؛
نیز:

Ahlwardt;
Arberry;
GAL;
khalidov, A. B., Arabskie Rukopisi Instituta Vostokovedeniya, Moskow, ١٩٨٦;
Pertsch, W., Die Arabischen Handschriften der herzöglichen Bibliothek zu Gotha, Gotha, ١٨٧٨-١٨٩٢;
TS.
عبدالامیر سلیم