اِبن اَبی‌السُّرور، نام دو تن از یک خاندان مصری شافعی در سدۀ ١١ق / ١٧م. نسب این خاندان به ابوبکر بن ابی قحافه می‌رسد و به همین مناسبت به بکری و صدیقی شهرت یافته‌اند (محبی، ١ / ١١٧):
١. زین‌الدین محمدبن ابی‌السرور (د ١٠٢٨ق / ١٦١٩م). از زندگی او اطلاع روشنی در دست نیست. او آثار چندی، که غالباً در تاریخ و ادب است، پدید آورده که نسخ آنها از این قرار است: عیون الاخبار و نزهة‌ الابصار (آلوارت، شم‌ ‌٩٤٧٣-٩٤٧٤؛ دوسلان، شم‌ ‌١٥٦٠؛ خدیویه، ٥ / ٩٢)؛ المنح الرحمانیة فی الدولة ‌العثمانیة (دوسلان، شم‌ ‌١٦٢٣؛ فلوگل، شم‌ ‌٩٧٨)؛ تذکرة‌ الظرفاء، یا تحفة ‌الظرفاء، که تلخیصی از دو کتاب عیون الاخبار و المنح الرحمانیة است و نسخۀ آن در اسکندریه (GAL, II / ٣٨٨) و احتمالاً پاریس (دوسلان، شم‌ ‌١٦١٨) موجود است (نیز نک‌ ‌: حاجی خلیفه، ١ / ٣٦٩- ٣٨٩)؛ اللطائف الربانیة (GAL, S, II / ٤١٢)؛ فیض المنّان بذکر دولة آل عثمان (خدیدیه، ٥ / ١٠٣)؛ درر الاثمان فی اصل منبع آل‌عثمان (پرچ، شم‌ ‌١٦١٤)؛ الفتوحات العثمانیة للدیار المصریة (GAL, II / ٣٨٨)؛ واسطة ‌العقد الفرید لماحوی من الدر النضید، نسخه‌ای از آن در بیروت موجود است (سید، فهرس ... ، ٢(٣) / ٣٣٢).
٢. ابوعبدالله شمس‌الدین محمدبن محمدبن ابی‌السرور (١٠٠٥-١٠٨٧ق / ١٥٩٧-١٦٧٦م). او مانند پدر از تاریخ‌نگاران و ادیبان بنام قاهره است. از زندگی وی نیز آگاهی چندانی در دست نیست. ابوعبدالله در قاهره زاده شد و آورده‌اند که پدرش به مناسبت تولد او جشن بزرگی برگزار کرد که در آن محمدپاشا فرمانروای مصر شرکت کرد (ووستنفلد، ٢٦٩). وی در قاهره درگذشت (کحاله، ١١ / ٢٩٣). تاریخ مرگ او را ١٠٦٠ق / ١٦٥٠م نیز نوشته‌اند (نک‌ ‌: زیدان، ٣ / ٣٢٥؛ ووستنفلد، همانجا).
ابن ابی‌السرور آثار متنوعی در ادبیات، تصوف و تاریخ نوشته است که از آن میان القول المقتضب فیما و افق لغة اهل مصر من لغات العرب به کوشش ابراهیم سالم در قاهره چاپ شده است. نسخه‌های خطی برخی از آثار او بدین قرار است: التحفة ‌البهیّة فی تملک آل عثمان الدیار المصریّة (فلوگل، شم‌GAL, II / ٣٨٤ ;
٩٢٥) که در برگیرندۀ فتح مصر به دست سلطان سلیم و حوادث مربوط به آن تا ١٠٣٨ق / ١٦٢٩م است؛ الروضة ‌الزّهیّة فی ولاة مصر و القاهرة المعزیة (پرچ، شم‌ ‌GAL, S, II / ٤٠٩;
GAL, II / ٣٨٤;
١٦٣٨) که شامل تاریخ مصر از آغاز تا زمان مؤلف است؛ نزهة ‌الابصار و جهینة ‌الاخبار (آلوارت، شم‌ ‌٩٤٧٥؛ دوسلان، شم‌ ‌١٥٦١؛ براون، شم‌ ‌١١٦٩). بروکلمان به رغم قراین موجود در سه فهرست مزبور و حتی تصریح براون بر اینکه این اثر مربوط به پسر زین‌الدین است، آن را به خود وی نسبت داده است (GAL, II / ٣٨٨;
GAL, S, II / ٤١٢)؛ الکواکب السائرة فی اخبار مصر و القاهرة (سید، خطی، ٢ / ٢٦٩؛ دوسلان، شم‌ ‌١٨٥٢؛ پرچ، شم‌ ‌٦٤٦، GAL, II / ٣٨٤) این اثر به وسیلۀ دوساسی به زبان فرانسه ترجمه شده و در ١٧٨٨م در مجموعه‌ای با عنوان «یادداشتها و گزیده‌هایی از نسخ خطی کتابخانۀ سلطنتی» چاپ شده و ترجمه‌ای نیز به زبان آلمانی توسط هانیش در ١٧٩١م از روی متن فرانسه صورت گرفته و نیز ترجمۀ فرانسه مورد استفادۀ فراوان مارسل در نوشتن کتاب «تاریخ مصر» که در ١٨٤٨ م در پاریس به چاپ رسیده، واقع شده است (EI٢, I / ٩٦٥)؛ ربع المقنطرات (بلوشه، شم‌ ‌٤٦٩٥)؛ الروضة ‌المأنوسة فی اخبار مصر ‌المحروسة (عبدالبدیع، شم‌ ‌٢٧١؛ GAL, S, II / ٤٠٩)؛ سمیر الاصحاب و نزهة ذوی الاحباب (آومر، شم‌GAL, S, II / ٤٠٩;
٤٢٤)؛ قطف الازهارمن الخطط و آلاثار (دوسلان، شم‌ ‌١٧٦٥؛ دارالکتب، ٦ / ٤٧) که برگزیده‌ای از خطط مقریزی است همراه با جرح و تعدیل و اضافاتی بر آن؛ الدّرر ‌الجمانی فی مناقب الشیخ العجمی الکورانی (GAL, S، همانجا)؛ درر الأعانی الجلیّة (GAL, II / ٣٨٤). این آثار نیز به وی منسوب است: النّور المبین فی توضیح مافی احیاء علوم‌الدّین؛ الدّرّة العصماء فی طبقات الفقهاء؛ الدّرر فی ‌الاخبار و السّیر (کحاله، ١١ / ٢٩٣)؛ الروضة الندّیة فی الطبقات الصوفیة؛ عین الیقین فی تاریخ المؤلفین؛ تفسیر ابن ابی سرور؛ کتاب فی ‌النّیل؛ دیوان اشعار (زرکلی، ٧ / ٦٤).

مآخذ

حاجی خلیفه؛
کشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
خدیویه، فهرست؛
دارالکتب المصریة، خطی؛
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٦م؛
زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة‌ العربیة، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٥٧م؛
سید، فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛
همو، خطی؛
عبدالبدیع، لطفی، فهرس المخطوطات المصورة (بخش تاریخ)، قاهره، ١٩٥٦م؛
کحاله، عمررضا، معجم ‌المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م؛
محبی، محمد، خلاصة‌الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق / ١٨٦٧م؛
نیز:

Ahlwardt;
Aumer, Joseph, Die arabischen Handschriften der k. Hof-und Staatsbibliothek in Muenchen, Wiesbaden, ١٩٧٠;
Blochet, E., Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٩٢٥;
Browne;
De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥;
EI٢;
Flugel, Gustav, Die arabischen, persischen und türkischen Handschrifen, Wien, ١٨٦٥;
GAL;
GAL, S, Pertsch, Wilhelm, Die arabischen Handschriften…, Gotha, ١٨٨١;
Wüstenfeld, Ferdinand, Die Ges chichtschreiber der Araber und ihre Werke, Göttingen, ١٨٨٢.

حسن یوسفی اشکوری