اِبْنِ خَطيبِ الدَّهْشه‌، نورالدين‌ ابوالثّناء محمود بن‌ احمد بن‌ محمد حَمَوی‌ (٧٥٠-٨٣٤ ق‌/ ١٣٤٩-١٤٣١ م‌)، محدّث‌، فقيه‌، قاضی‌ و اديب‌ شافعی‌. خاندان‌ وی‌ از فيوم‌ مصر بود. پدرش‌ خطيبِ جامعه‌ دهشه‌ بود و از اين‌ رو به‌ لقب‌ خطيب‌ الدّهشه‌ مشهور شد (سخاوی‌، ١٠/ ١٢٩). سخاوی‌ وی‌ را همدانی‌ نيز خوانده‌ (همانجا) كه‌ دليل‌ آن‌ روشن‌ نيست‌. در منابع‌ قديم‌تر مانند طبقات‌ الشافعيۀ ابن‌ قاضی‌ شهبه‌ و انباء الغمرِ ابن‌ حجر چنين‌ نسبتی‌ ديده‌ نمی‌شود. او در حماة نزد استادانی‌ چون‌ شهاب‌ مرداوی‌، قاسم‌ ضرير و كمال‌ معرّی‌ به‌ فراگيری‌ فقه‌ و حديث‌ پرداخت‌ و قرآن‌ را حفظ نمود. پس‌ از آن‌ به‌ مصر و شام‌ سفر كرد و از عالمان‌ آن‌ ديار نيز دانش‌ آموخت‌ (ابن‌قاضی‌، ٤/ ١٤١؛ سخاوی‌، ١٠/ ١٣٠). وی‌ در روزگار خود رئيس‌ شافعيان‌ حماة بود (همانجا). در دولت‌ المؤيد به‌ مقام‌ قضای‌ آنجا گمارده‌ شد. او در اين‌ سمت‌ با پاكدامنی‌ به‌ كار پرداخت‌ و همواره‌ به‌ زهد و پارسايی‌ زيست‌ (ابن‌قاضی‌، همانجا)، اما در اوايل‌ ٨٢٦ ق‌ در دولت‌ اشرف‌ برسبای‌ از قضاوت‌ بركنار و خانه‌نشين‌ شد (ابن‌عماد، ٧/ ٢١٠) و تا هنگام‌ وفات‌ در حماه‌ به‌ فتوا و تحقيق‌ و تأليف‌ و تدريس‌ پرداخت‌ (سخاوی‌، ١٠/ ١٣٠). وی‌ با اينكه‌ حضور ذهن‌ بسيار داشت، اما به‌ گفته‌ ابن‌قاضی‌ شهبه‌ (٤/ ١٤١-١٤٢) گاه‌ در نقل‌ دچار غفلت‌ و سهل‌انگاری‌ می‌شد. وی‌ در ادب‌ نيز چيره‌دست‌ بود و خط زيبايی‌ داشت‌ (ابن‌حجر، ٨/ ٢٤٩) و شعر نيز می‌سرود و بين‌ او و بدرالدين‌ ابن‌قاضی‌ اذرعات‌ مكاتباتی‌ به‌ نظم‌ برقرار بود (همانجا) و نمونه‌هايی‌ از اشعارش‌ در برخی‌ از منابع‌ احوال‌ او آمده‌ است‌.

آثار

الف‌ ـ چاپی‌

تحفة ذوی‌ الارب‌ فی‌ مشكل‌ الاسماء و النّسب‌، در علم‌ رجال‌ كه‌ به‌ كوشش‌ تراوگوتمان‌ در ليدن‌ (١٩٠٥ م‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌ (سركيس‌، ٩٣).

ب‌ ـ خطی

١. التقريب‌ فی‌ علم‌ الغريب‌ كه‌ مختصری‌ از كتاب‌ ديگر وی‌ موسوم‌ به‌ تهذيب‌ المطالع‌ است‌ (نک‌ ‌: سخاوی‌، ١٠/ ١٣٠؛ برای‌ نسخه‌های‌ این کتاب نک‌ : خدیویه، ١/ ٢٨٦-٢٨٧؛ ازهریه، ٤/ ١٠، لوفگرن، شم‌١٣٢ (A) )؛ ٢. تهذيب‌المطالع لترغيب ‌المطالع ‌كه ‌تهذيبی‌ از كتاب‌ مطالع‌الانوار ابن‌قرقول ‌بوده ‌و در علم‌ غريب‌الحديث‌ است‌، دو نسخه‌ از آن ‌در مصر موجود می‌باشد (خديويه‌، ١/ ٢٩١؛ سيد، ١/ ١٩٠)؛ ٣. شرح‌الكافية الشافية كه‌ گويا همان ‌تحرير الحاشية فی‌ شرح‌ الكافية الشافية باشد كه ‌سخاوی‌ (همانجا) به ‌آن‌ اشاره كرده ‌است‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ در دارالكتب‌ مصر موجود است ‌(نک‌ :GAL, S, I/ ٥٢٦)؛ ٤. شرح ‌وسيلة الاصابة الی‌ طريق ‌صنعة الكتابة كه‌ شرحی‌ است‌ بر منظومۀ وسيلة الاصابة از خود وی‌. نسخه‌های‌ آن‌ در كتابخانه‌های‌ خديويه ‌(خديويه‌، ٦/ ١٥٢)، توپكاپی‌ (كاراتای‌، شم‌ ٨١٩٤) چستربيتی‌ ( آربری‌، شم‌٤٤١٣ )، المالی‌ (نک‌ : پارماكسيز اوغلو، III/ ١٣٥) موجود است ‌(در مورد آثار منسوب ‌نک‌ ‌: ابن‌قاضی‌ شهبه‌، ابن‌حجر، سخاوی‌، همانجاها).

مآخذ

ابن‌حجر عسقلانی‌، احمد بن علی، انباء الغمر، حيدرآباد دكن‌، ١٩٧٥ م‌؛
ابن‌عماد عبدالحی‌ بن احمد، شذرات‌الذهب‌، قاهره‌، ١٣٥١ ق‌/ ١٩٣٢ م‌؛
ابن‌قاضی‌ شهبه‌، ابوبكر بن احمد، طبقات‌الشافعية، به‌ كوشش‌عبدالعليم‌خان‌، حيدرآباد دكن‌، ١٩٨٠ م‌؛
ازهريه‌، فهرست‌؛
خديويه‌، فهرست‌؛
سخاوی‌، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع‌، قاهره‌، ١٣٥٥ ق‌/ ١٩٣٦ م‌؛
سركيس‌، چاپی‌؛
سيد، خطی‌؛
نيز:

Arberry;
GAL, S;
Karatay, F.E., Topkapi sarayı müzesi Kütüphanesi arapça yazmalar katalogu, Istanbul, ١٩٦٩;
Lofgren, Oscar, and R. Traini, Cataloğue of the Arabic Manuscripts in the Bibliotheca Ambrosiana, Vicenza, ١٩٧٥;
Parmaksızoğlu, ismet, Türkiye yazmalari Toplu kataloğu, Istanbul, ١٩٨٣.
حسن‌يوسفی‌اشكوری‌