اِبْراهیمِ قَزْوینی، ابن معصوم بن فصیح حسینی (١٠٦٥-١١٤٥ ق / ١٦٥٥-١٧٣٢ م)، فقیه و عالم. او در تبریز زاده شد، ولی در قزوین زیست و همانجا درگذشت. تاریخ وفات او را ١١٤٨ و ١١٤٩ق نیز نوشته‌اند (آقابزرگ، ٣ / ٣٣٧). وی نزد پدر خویش و چند تن از عالمان بنام آن روزگار مانند حسین بن جعفر خوانساری، امیر عبدالباقی، محمدباقر بن محمدباقر هزار جریبی غروی، شیخ محمدمهدی فتونی عاملی، شیخ یوسف بحرانی صاحب حدائق، (١١٨٦ ق / ١٧٧٢ م)، محمدباقر مجلسی (١١١٠ ق / ١٦٩٨ م)، آقا جمال خوانساری و شیخ جعفر قاضی درس خوانده و از چهار تن اخیر اجازۀ روایت نیز یافته است (نوری، ٣ / ٣٨٤؛ مدرس، ٤ / ٤٥٠). هر چند تصریح نشده كه قزوینی در كجا درس خوانده است، اما گویا تحصیلات وی بیش‌تر در عراق و به خصوص در حوزۀ علمیۀ نجف بوده و عالم معروف شیخ عبدالنّبی قزوینی از شاگردان او به شمار آمده است (مدرس، همانجا). همچنین نقل شده است كه در كتابخانه‌اش ٥٠٠‘١ جلد كتاب وجود داشته كه در تمام آنها اثری از حاشیه و یا تصحیح وی موجود بوده است (امین، ٢ / ٢٢٧). بعضی از آثار وی عبارتند از سلاح المؤمنین در دعا، خطی و موجود در كتابخانۀ مركزی آستان قدس رضوی (آستان قدس، ٦ / ٢٥٠) و نیز كتابخانۀ ابوالحسن اصفهانی (آقابزرگ، ١٢ / ٢٠٩-٢١٠)؛ رساله‌ای در فرق صغیره و كبیره، (عربی) خطی، از مجموعه‌ای موجود در كتابخانۀ مجلس شورای اسلامی‌ شم‌ ١ (شورا، ٥ / ٢٠٤). مدرّس نام آن را تحقیق الصّغیرة و الكبیرة آورده است (٤ / ٤٥٠)؛ تحصیل الاطمئنان فی شرح زبدة البیان فی تفسیر آیات الاحكام من القرآن (زبدة البیان تألیف مقدس اردبیلی است) كه نسخۀ خطی آن در كتابخانۀ مجلس شورای اسلامی ‌شم‌ ١ (شورا، ١٦ / ٤١٥) و كتابخانۀ مدرسۀ آخوند (همدان، ٧٠-٧١) موجود است؛ تتمیم امل الآمل (آقابزرگ، ٣ / ٣٣٧)؛ حاشیة علی مدارك الأحكام فی شرح شرائع الاسلام (همو، ٦ / ١٩٦) و حاشیة علی مسالك الأفهام فی شرح شرائع الاسلام (همانجا). افزون بر اینها آثار دیگری هم به ابراهیم منسوب است از قبیل تحقیق البداء، تحقیق العلم الالهی، اجوبة المسائل الفقهیة و العقلیة، حاشیه بر شرح لمعه، مقامات (نظیر مقامات حریری)، مجموعه‌ای از رسایل در علوم و نیز اشعار (امین، ٢ / ٢٢٧؛ مدرس، همانجا).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقا بزرگ، الذریعة؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٩٨٣م؛
شورا، خطّی؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ش؛
نوری طبرسی، میرزاحسین، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣١٨-١٣٢١ق؛
همدان، خطّی.

حسن یوسفی اشکوری