تَرْتیل، اصطلاحی قرآنی به معنای شمرده، درست، روان، سنگین و آهنگین خواندن متن قرآن کریم که در سیره و سنت نبوی (ص) تبیین شده، و از طریق اخبار و آثار به کتابهای لغت راه یافته، و به عنوان وصفی ممتاز برای هر سخن و کلام شناخته شده است؛ چنان‌که در خبر است که «در کلام رسول الله(ص) ترتیل بود» (ابوداوود، ٤/ ٢٦٠؛ ابن ابی شیبه، ٥/ ٣٠٠).
ترتیل مصدری است عربی که ریشۀ آن «رت‌ل» از دیرباز در کاربردهای مختلف، مفاهیم انتظام، چینش، تناسب، تتابع، توالی، هماهنگی، هم‌خوانی، خوشایندی، سازگاری، زیبندگی، شادابی، نظم و ترتیب را در برداشته است. بر اثر کاربرد آن در قرآن و پس از آن در حدیث، مفاهیم دیگری از قبیل نیکو کردن تألیف کلام، هویدا کردن کلام بی‌تکلف، گشاده حروف خواندن، هموار و آرمیده و پیدا خواندن، به آهستگی و نهادگی و آرامیدگی خواندن، آهسته و نرم و آرام و شمرده خواندن، بدان افزوده شده است (نک‌ : زید بن علی، ٣٥٢؛ طبری، ٢٩/ ٨٠؛ طوسی، التبیان، ١٠/ ١٦٢؛ راغب، ٣٤١؛ میبدی، ١٠/ ٢٦١؛ ابوالفتوح، ١١/ ٢٩٨؛ ابن منظور، ذیل رتل).
در قرآن کریم، ترتیل و هم خانواده‌های آن ٤ بار در دو آیۀ مکی به کار رفته است. از یک سوی، در پاسخ دگراندیشان که مـی‌گفتند چرا کتـاب آسمانی مسلمانان ــ مانند یهود و نصارا ــ یکجا و یکپارچه نازل نشده است؟ فعل ماضی ترتیل به خداوند متعال نسبت داده شده است (فرقان/ ٢٥/ ٣٢). این ترتیل را برخی از مفسران «تفصیل و تبیین، و بیشتر آنان به معنای پیوسته و به‌تدریج و بی‌وقفه نازل گردانیدن آیات و سور قرآن در طول عهد رسالت حضرت ختمی مرتبت گرفته‌اند (نک‌ : طبری، طوسی، همان، نیز زمخشری، طبرسی، طباطبایی، ذیل آیه؛ فیض، ٢/ ٢٢٤- ٢٢٥). اما این ترجمۀ تفسیری به رغم شهرت آن (نک‌ : ابن جزری، التمهید، ٦١)، برگردان عبارت «وَ رَتَّلْناهُ تَرْتیلاً» در آن آیه نیست، بلکه برگرفته از سیاق کلام و مُفاد شبه جملۀ «کذلک» در متن آیۀ شریفه است (نک‌ ‌: باقولی، ٢/ ٩٧٠؛ قس: قرشی، ٣/ ٥٤) که در دیگر آیات قرآنی بدان تصریح شده است (نک‌ : اِسراء/ ١٧/ ١٠٦؛ دهر/ ٧٦/ ٢٣). با توجه به ظهور کلام، عبارت «رَتَّلْن‌اهُ تَرْتیلاً» ناظر به شیوۀ اِقراء قرآن به هنگام نزول آن بر پیامبر اکرم (ص) است (نک‌ : ابن قتیبه، ٢٦٢؛ نیز نک‌ ‌: راغب، همانجا؛ زمخشری، ذیل آیه؛ ابن جزری، النشر...، ١/ ٢٠٨). آن حضرت فرموده‌اند: «تمامی قرآن، آیه‌آیه و حرف‌حرف (شمرده و کلمه‌کلمه) بر من نـازل شده اسـت» (حلبـی، ١/ ٢٦٠). از سوی دیگر، همراه با تأکید بر حفظ کیفیت و حُسن رعایت آن (زمخشری، ٤/ ١٥٢؛ خازن، ٦/ ١٣٨؛ ابن جزری، التمهید، همانجا؛ آلوسی، ٢٨/ ١٠٤؛ شوکانی، ٥/ ٣١٦)، به پیامبر(ص) و مسلمانان دستور داده شده است که قرآن کریم را با ترتیل تلاوت کنند (مزّمّل/ ٧٣/ ٤). این آیۀ شریفه به اجماع مفسران (نک‌ ‌: طبری، طوسی، زمخشری، طبرسی و دیگران، ذیل آیه) در مقام تعیین و توصیه و تشریع ترتیل به عنوان شیوۀ خداپسند قرائت و تلاوت قرآن کریم است که همان شیوۀ اِقراء کلام‌الله بر پیامبر اکرم(ص) به هنگام نزول قرآن بوده است؛ چنان‌که آن حضرت فرموده‌اند: «شیوۀ محبوب قرائت قرآن نزد خداوند متعال همان شیوه‌ای است که قرآن بدان نازل شده است» (ابن جزری، النشر، همانجا، نیز برای تعریفی جامع و دقیق از ترتیل، نک‌ : ١/ ٢٠٧- ٢٠٨).
واژۀ ترتیل با آنکه پیش از نزول قرآن برای عرب‌زبانان آشنا بوده است، از سوی صحابه یک اصطلاح قرآنی تلقی شده، و مورد سؤال قرار گرفته است (نک‌ ‌: طبری، ٧/ ٢٢٢) و آن حضرت با قول و فعل و تقریر، پرسش را پاسخ داده‌اند؛ از جمله فرموده‌اند: «ترتیل آن است که به هنگام قرائت قرآن حروف و کلمات آن را به شیوایی ادا و به خوبی بیان کنند و واضح گردانند» (سیوطی، الدر...، ٦/ ٢٧٧). همچنین، نزدیکان حضرت رسول اکرم(ص) قرائت ایشان را «قرائتی روشن و گویا، شیوا و آشکارا و با تمایز کامل همۀ حروف از یکدیگر»، وصف کرده‌اند (ترمذی، ٥/ ١٨٢؛ ابن جزری، النشر، ١/ ٢٠٨؛ سیوطی، الاتقان...، ١/ ٢٩٨)، به گونه‌ای که اگر استماع کنندگان می‌خواستند حروفِ کلمات را برشمارند، می‌توانستند (زمخشری، ٤/ ١٥٢). نیز، صحابه برای تابعین بازگفته‌اند که قرائت پیامبر اکرم(ص) «مَدّاء» یعنـی کشیده و مدّدار بـوده است؛ مثلاً در عبـارت «بِسْمِ‌ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیم» هر سه کلمۀ الله و رحمان و رحیم را با مدّ و کشیده ادا می‌کرده‌اند (بخاری، ١٩/ ٤٢؛ ابن کثیر، ٧/ ١٤٢؛ ابن جزری، سیوطی، همانجاها). همچنین، همسران نبی اکرم(ص)، بـازگـو ‌کرده‌اند که آن‌حضرت آیه‌های‌ پیاپـی را ــ هر چند‌ کوتاه، ماننـد آیات نخستین سورۀ حمـد ــ هرگز به یکدیگر وصل نمی‌کرده‌اند و همواره بر فواصل آیات وقف می‌کرده‌اند (نک‌ : طبرسی، ٩/ ٥٦٩؛ ابن کثیر، همانجا). نیز، هر سوره از قرآن کریم را آن‌چنان با «ترتیل» قرائت می‌کرده‌اند که از سوره‌های طولانی‌تر از آن بسی طولانی‌تر می‌گردیده است (نک‌ : ترمذی، ٢/ ٢١٢؛ ابن کثیر، ابن جزری، همانجاها).
تبیین قولی و عملی حضرت رسول اکرم (ص) از اصطلاح ترتیل، در گفتار و کردار صحابۀ ایشان ، هر یک به گونه‌ای، بازتاب یافته است (نک‌ : طبری، ٢٩/ ٨٠؛ طوسی، ١٠/ ١٦٢). مشهورتر از همه، تعبیر جامع و مانع امام علی(ع) است که ترتیل را «حفظ الوقوف و بیان الحروف» معنا کرده ‌است (غزالی، ١/ ٣٢٦؛ فیض، ٢/ ٢٢٥؛ نیز نک‌ : ه‌ د، تجوید). دیگر امامان اهل بیت(ع) نیز تأکید می‌کرده‌اند بر اینکه قرآن را تند و شتاب‌زده نباید خواند و آهسته و پیوسته باید خواند (نک‌ ‌: کلینی، ٢/ ٦١٧). آنان خضوع و خشوع و آرامش و سکون را لازمۀ ترتیل در قرائت قرآن می‌دانسته‌اند (مجلسی، بحار...، ٩٢/ ٢٠) و توصیه می‌کرده‌اند تا وقتی به قرائت قرآن ادامه دهید که دل و جانتان با حنجره و زبانتان همراه است (همان، ٩٢/ ٢١٦).
رازِ این همه تأکید بر ترتیل، نخست تناسب و همخوانی این شیوۀ قرائت با شأن قرآن کریم و عظمت و کرامت و هیبت کلام خداست؛ چنان‌که بی‌درنگ به دنبال «... وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً» آمده است: «اِنّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً» (مزّمّل/ ٧٣/ ٥) و «ثقیل» در اینجا به معنای «کریم» و «عظیم ‌الشأن» است (زید بن علی، طوسی، شوکانی، همانجاها). نیز، پیامبراکرم (ص) «خوش صدا»ترین قاری قرآن را آن کس توصیف کرده‌اند که به هنگام قرائت قرآن آثار خشیت الاهی در چهره و صدا و آوای او نمودار باشد (سیوطی، الدر، همانجا)؛ امر دوم زمینه‌سازی برای «تدبُّر» در قرآن با درجات مختلف و متناسب با درک و فهم و انس قاری با قرآن مجید است (نک‌ : غزالی، ١/ ٣٢٦-٣٢٧؛ سیوطی، الاتقان، ١/ ٣٦٧؛ مجلسی، عین...، ٢/ ٢١٧)؛ چنان‌که در احادیث متعددی تأکید شده است بر اینکه وقتی قرائت سوره‌ای را آغاز می‌کنید، در پیِ تمام کردن آن سوره نباشید (نک‌ : خازن، نیز سیوطی، الدر، همانجاها؛ کلینی، ٢/ ٦١٤؛ بحرانی، ٤/ ٣٩٧؛ مجلسی، بحار، ٩٢/ ٢١٥). حتى ابن عباس در مقام تأکید بر آهسته و پیوسته خواندن قرآن توصیه کرده است که هر بار به خواندن ٣، ٤ یا ٥ آیه بسنده کنند و خود نیز چنین می‌کرده است (بغوی، ٥/ ٤٦٩؛ خازن، ٦/ ١٣٧؛ سیوطی، همانجا) و می‌گفته است: «من قرائت بقره و آل عمران را، توأم با تدبر، بر یک ختم کامل قرآن با عجله و شتاب ترجیح می‌دهم» (نک‌ : طبرسی، همانجا). ابن مسعود نیز برخوردی مشابه با پدیدۀ بدعت‌آمیز فراوان قرائت کردن قرآن با عجله و شتاب داشته است (بخاری، ١٩/ ٤١؛ بغوی، همانجا؛ ابن کثیر، ٧/ ١٤٣؛ سیوطی، الاتقان، ١/ ٢٩٨).
امام جعفر صادق(ع) نیز فرموده‌ است: «من نمی‌پسندم که قرآن را در کمتر از یک ماه ختم کنند» (کلینی، ٢/ ٦١٧) و نیز فرموده‌اند: به هنگام تلاوت قرآن در پاسخ خطابهای «یا اَیُّها الناس» و «یا اَیُّها الَّذینَ آمَنوا» بگویید: «لَبَّیکَ رَبَّنا» (طوسی، تهذیب...، ٢/ ١٢٤؛ نیز نک‌ ‌: زرکشی، ١/ ٤٥٠: «لبَّیکَ رَبّی و سَعدَیک») و هرگاه به آیه‌ای از آیات بهشت می‌رسید، آن را از خداوند متعال درخواست کنید و هرگاه به آیۀ عذاب می‌رسید، از آن به خداوند منّان پناه ببرید (کلینی، ٢/ ٦١٧، ٦١٨؛ طوسی، طبرسی، همانجاها؛ نیز نک‌ : زرکشی، همانجا؛ مجلسی، همان، ٦٧/ ٣٤٢-٣٤٣، ٧٨/ ٧٤).
در ارتباط با ترتیل، همواره «تدبر» موضوعیت داشته است (نک‌ ‌: ابن کثیر، ٧/ ١٤٢؛ قرطبی، ١٩/ ٣٧؛ زرکشی، ١/ ٤٤٩-٤٥٠؛ ابن جزری، التمهید، ٦١، النشر، ١/ ٢٠٨-٢٠٩؛ سیوطی، همان، ١/ ٢٩٩-٣٠٠) و حتى در تعریف آن قید می‌شده است (نک‌ ‌: ابوالفتوح، ١١/ ٢٩٨). مجاهد، مفسر مشهور تابعی، می‌گفته است: «محبوب‌ترین مردمان نزد خداوند متعال، در مقام قرائت قرآن، آن کسان‌اند که پیامهای الاهی را بیشتر و بهتر در می‌یابند» (نک‌ : ابولیث، ٣/ ٤١٦).
«تحسین صوت» یعنی قرآن را با صدای نیکو، خوشایند و گوش‌نواز قرائت کردن، نیز در کنار تأنّی و تأمّل در عبارات و مضامین قرآن، از شاخصهای عمدۀ ترتیل شناخته شده است (نک‌ ‌: طبرسی، همانجا؛ مجلسی، همان، ٩٢/ ١٩١). در برخی از اخبار و آثار، به جای «تحسین» کلمۀ هم‌وزن و هم‌آوای آن «تحزین» عنوان شده است و عالمان و عارفان امت «تحزین» را پست کردن و پایین آوردن صدا و غم‌انگیز تلاوت کردن قرآن، معنا کرده‌اند (نک‌ ‌: میبدی، ١٠/ ٢٦٦؛ نیز طبرسی، همانجا؛ جرجانی، ٥٥).
شماری از تابعین، ترتیل را عبارت‌ از تلاوت کردنِ یک آیه از قرآن و بارها تکرار کردن و زمزمه کردن آن با چشم گریان و اشک‌ریزان می‌پنداشته‌اند و آن را به سنت رسول خدا (ص) منتسب می‌دانسته‌اند (نک‌ ‌: سیوطی، الدر، ٦/ ٢٧٧). احادیث ائمۀ اهل بیت(ع) نیز بعضاً می‌توانند به چنین معنا و تعریفی ناظر بوده باشند (نک‌ ‌: مجلسی، همان، ٧/ ٢٦٨، ٦٧/ ٣٤٢-٣٤٣، ٧٥/ ٢٤، ٩٢/ ١٩١؛ نیز برای شیوۀ عملی حضرت امام رضا(ع)، نک‌ : همان، ٩٢/ ٢١٠).
با این همه، دقت نظر برخی از قدمای مفسران شایان توجه است که ترغیب و تأکید بر ترتیل در تلاوت قرآن را ناظر بر ساعات دل شب و حالات و مقامات تهجُّد و شب زند‌ه‌داری دانسته‌اند و در دیگر اوقات، «حَدْر» یعنی به سرعت قرائت کردن قرآن را، برای درک ثواب بیشتر، همانند ترتیل و تحقیق نیکو قلمداد کرده‌اند (نک‌ ‌: طوسی، التبیان، تهذیب، همانجاها؛ نیز نک‌ : ابن جزری، النشر، ١/ ٢٠٩).
نزد قدمای قُرّاء، ترتیل نه یک شیوه در قرائت و تلاوت قرآن، بلکه یک اصل و یک قاعده بوده است، همانند تجوید(ه‌ م) که در قرائت قرآن به هر شیوه‌ای که خوانده شود، می‌بایست رعایت می‌شده است (نک‌ : ابن جزری، همان، ١/ ٢٠٥، قس: التمهید، ٦٢-٦٤). ابن جزری پیش از پرداختن به توضیح و تعریف ترتیل ( النشر، ١/ ٢٠٧- ٢٠٨) با گشودن فصلی تحت عنوان «قرآن را چگونه باید ــ یا: می‌توان ــ خواند؟» شیوه‌های قرائت کلام‌الله را به ٣ شیوۀ تحقیق و حَدْر و تَدویر منحصر می‌گرداند: «تحقیق» که از دیرباز شیوۀ معمول مقریان در مقام آموزش و اِقراء بوده است و قاریان و مقریان مقید بوده‌اند، قرآن را به آن شیوه با سلسلۀ سند متصل به پیامبر اکرم(ص) از استادان قرائت فراگیرند و نزد ایشان قرائت کنند و نهایت ترتیل در آن رعایت می‌شود (همان، ١/ ٢٠٥-٢٠٦)؛ «حدر» که عبارت است از قرائت سریع و شتاب‌زدۀ قرآن کریم، البته با بهره‌گیری از انواع شیوه‌های ادا که از سوی قُرّاء بزرگ مُجاز شناخته شده است و با رعایت شاخصهای عمدۀ ترتیل، به گونه‌ای که با شیوۀ حدر متناسب باشد؛ و «تدویر» که شیوه‌ای معتدل، میانۀ دو شیوۀ تحقیق و حدر است (همان، ١/ ٢٠٧).
با وجود این، در سده‌های اخیر، «ترتیل» برای شیوه‌ای از قـرائت سـریع و یکنـواخت و آهنگیـن قرآن کریم ــ نزدیک بـه شیوۀ تدویر ــ عنوان قرار گرفته، و امروزه در سراسر جهان اسلام، غالباً در عرصه‌های تعلیم و تحفیظ قرآن کریم جایگزین شیوه‌های کهن «اِقراء» و «تحقیق» شده است.

مآخذ

آلوسی، محمود، روح ‌المعانی، به کوشش محمود شکری آلوسی، تهران، انتشارات جهان؛
ابن ابی شیبه، عبدالله، المصنف، به کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، ١٤٠٩ق؛
ابن جزری، محمد، التمهید، به کوشش غانم قدوری محمد، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
همو، النشر فی القراءات العشر، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، المکتبة التجاریة الکبرى؛
ابن قتیبه، عبدالله، تفسیر غریب القرآن، به کوشش احمد صقر، بیروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ١٤١٦ق/ ١٩٩٦م؛
ابن منظور، لسان؛
ابوداوود سجستانی، سلیمان، سنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٦٩ق؛
ابوالفتوح رازی، روح‌الجَنان، به کوشش ابوالحسن شعرانی و علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٨٧ق؛
ابولیث سمرقندی، نصر، تفسیر، به کوشش علی‌محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
باقولی، علی، کشف المشکلات، به کوشش محمد احمد دالی، مجمع اللغة العربیه، ١٤١٥ق/ ١٩٩٥م؛
بحرانی، هاشم، البرهان، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
بخاری، محمد، الصحیح، همراه شرح کرمانی، بیروت، ١٤١١ق/ ١٩٩١م؛
بغوی، حسین، معالم التنزیل، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
ترمذی، محمد، السنن، به کوشش احمد محمدشاکر و دیگران، قاهره، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م بب‌ ؛
جرجانی، علی، التعریفات، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
حلبی، علی، السیرة الحلبیة، بیروت، المکتبة الاسلامیه؛
خازن، علی، تفسیر، قاهره، ١٣٥٧ق؛
راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق/ بیروت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
زرکشی، محمد، البرهان، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، ١٣٩١ق/ ١٩٧٢م؛
زمخشری، محمود، الکشاف، بیروت، دارالمعرفه؛
زید بن علی، تفسیر، به کوشش حسن محمدتقی حکیم، بیروت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
سیوطی، الاتقان، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
همو، الدر المنثور، بیروت، محمدامین دمج؛
شوکانی، محمد، فتح‌القدیر، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
طباطبایی، محمدحسین، المیزان، قم، جماعة المدرسین؛
طبرسی، فضل، مجمع‌البیان، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، بیروت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
طبری، تفسیر؛
طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد‌حبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
همو، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ١٣٦٤ش؛
غزالی، محمد، احیاء علوم‌الدین، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
فیض کاشانی، محسن، المحجة البیضاء، به کوشش علی‌اکبر غفاری، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القران، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، ١٣٦٤ش؛
قرآن کریم؛
کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٨٨ق؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، ١٣٨٥- ١٣٨٨ق؛
همو، عین‌الحیات، به کـوشش مهدی رجایی، تهران، ١٣٣١ش؛
میبدی، ابوالفضـل، کشف الاسرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٦١ش.

محمدعلی لسانی ‌فشارکی