اِبْنِ اَبی عاصِم، ابوبكر احمد بن عمروبن ابی عاصم ضحاك شیبانی (٢٠٦-٢٨٧ق / ٨٢١-٩٠٠م)، از فقها و حافظان بزرگ حدیث. وی بر مذهب ظاهری بود و قیاس را باور نداشت و بر پایۀ آن رفتار نمی‌كرد (ذهبی، تذكره، ٢ / ٦٤٠-٦٤١). ابن تغری بردی (٢ / ١٢٢) او را از مصنفان حدیث و عالمی چیره‌دست شمرده است. در پاره‌ای از منابع از وی با عنوان «محدث بن محدث بن محدث» یاد شده است (ابن عساكر، تاریخ، ١ / ٤١٨). ابن‌ابی‌عاصم از مردم بصره بود. وی پس از درگذشت صالح بن احمد در اصفهان بر مسند قضا نشست و مدت ١٦ یا ١٣ سال در این سمت بود، اما بر اثر پیشامدی كه میان وی و علی بن متویه رخ داد، از كار بركنار شد (ابونعیم، ١ / ١٠٠؛ ذهبی، تذكره، همانجا). ابن‌ابی‌عاصم برای شنیدن و فراگیری و ثبت حدیث، از این دیار به آن دیار رفت (ابن‌كثیر، ١١ / ٨٤). در كوفه، بغداد، دمشق، مصر، حجاز و دیگر بلاد اسلامی گردش كرد و از عدۀ بسیاری حدیث شنید (صفدی، ٧ / ٢٦٩) و در این سفرها با ابوتراب نخشبی و كسان دیگر از مشایخ صوفیان دیدار كرد، صحبت آنان را دریافت (ابن‌كثیر، همانجا). وی احادیث بسیاری شنیده بود و از بر داشت. دربارۀ قدرت حافظۀ او گفته‌اند كه در فتنۀ صاحب الزنج، گنجینۀ كتابهایش از میان رفت و او ٠٠٠‘٥٠ حدیث از حافظۀ خود نقل و بازنویسی كرد (ذهبی، تذكره، ٢ / ٦٤١). به لیلی بن نعمان دیلمی (از سرداران حسن بن قاسم داعی صغیر) خبر دادند كه ابن‌ابی‌عاصم، ناصبی است. او بی‌درنگ فرمان قتل وی را صادر كرد، اما به علت نامعلومی از كشتن او چشم پوشید (ابن‌عساكر، تاریخ،١ / ٤١٩؛ همو، تاریخ مدینة دمشق، ٧ / ٨٨). آثار او را تا ٣٠٠ برشمرده‌اند. آنچه از آنها به جای مانده، اینهاست:
١. الآحاد و المثانی (كوپریلی، ١ / ١٢٧)؛ ٢. الاوائل، چاپ بیروت، ١٩٨٧م؛ ٣. الجهاد (ظاهریه، مجامیع، ٦٨)؛ ٤. الدّیات، چاپ قاهره، ١٣٢٣ق / ١٩٠٥م؛ ٥. الزّهد فی الدّنیا و الصمت و حفظ اللسان و العزلة (همان، تصوف، ٢ / ١٢)؛ ٦. كتاب السّنة فی احادیث الصفات علی طریق السلف، چاپ دمشق، ١٩٨٥م؛ ٧. عوالی الاحادیث و الاعالی و فرائد الخرائد و اللآلی، نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ حمیدیۀ استانبول موجود است (GAS, I / ٥٢٢)؛ ٨. المذّكِر و التذكیر و الذِكر (ظاهریه، مجامیع، ٢٩٧). در مآخذ آثار دیگری نیز از او یاد شده است: المسند الكبیر، مشتمل بر ٠٠٠‘٥٠ حدیث (ذهبی، سیر، ١٣ / ٤٣٦)؛ خلاف فی السّنن (صفدی، ٧ / ٢٦٩).

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن عساكر، علی بن محمد، التاریخ الكبیر، به كوشش عبدالقادر افندی بدران، دمشق، ١٣٢٩ق؛
همو، تاریخ مدینة دمشق، دمشق، ١٤٠٤ق؛
ابن كثیر، البدایة و النهایة، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛
ابونعیم اصفهانی، احمد ابن عبدالله، ذكر اخبار اصفهان، به كوشش س. دیدرینگ، لیدن، ١٩٣١م؛
ذهبی، شمس‌الدین محمد، تذكرة الحفاظ، بیروت، ١٣٧٦ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط و علی ابوزید، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
همو، العبر، بیروت، ١٤٠٥ق؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٩م؛
ظاهریه، خطی؛
كوپریلی، خطی؛
نیز: GAS.

ابوالفتح حکیمیان