اِبْنِ قاسِمِ غَزّی، ابوعبدالله شمس‌الدين محمد بن قاسم بن محمد بن محمد (٨٥٩- ٩١٨ق / ١٤٥٥-١٥١٢م)، فقيه شافعی و اديب. سخاوی (٨ / ٢٨٦) او را ابن غرابيلی خوانده است. ابن قاسم در غزّه تولد و نشأت يافت و در همانجا به فراگيری علوم مختلف از قبيل حديث، فقه و ادبيات روی آورد و قرآن را حفظ كرد. وی در ٨٨١ق / ١٤٧٦م به مصر رفت و تحصيلات خويش را نزد مشايخ مشهور آنجا، ازجمله بدرالدين ماردانی كه حساب و جبر را به وی آموخت و جوجری، حصنی، جمال‌الدين كورانی و ديگران ادامه داد. سپس در جامع ازهر به تدريس پرداخت و همراه با آن به افتاء و خطابت در جامع القلعه نيز مشغول بود. او با مشاهير مصر در آن روزگار مانند شهاب‌الدين ابشيهی و سخاوی ارتباط داشته و به ويژه با سخاوی اطلاعات علمی و كتاب مبادله می‌كرده است. سخاوی تنها كسی است كه از زندگی ابن قاسم با تفصيلی بيشتر سخن گفته است (٨ / ٢٨٦)، ولی در منابع ديگر فقط نام نوشته‌های او آمده است. چون سخاوی پيش از ابن قاسم غزی درگذشته است به وفات وی اشاره‌ای ندارد، اما حاجی خليفه (٢ / ١١٤٠) تاريخ درگذشت وی را ثبت كرده است.

آثـار

مهم‌ترين اثر باقيمانده از ابن قاسم فتح القريب المجيب فی شرح الفاظ التقريب است كه نام ديگر آن القول المختار فی شرح غاية الاختصار است (ابن قاسم، ٢) و نخستين بار در ١٢٧٨ق، در قاهره به صورت سنگی به چاپ رسيده و پس از آن بارها تجديد چاپ شده است. به علاوه در ١٣١٠ق در سنگاپور همراه با شرحی به زبان مالايايی، و در ١٨٩٤م در ليدن با ترجمه‌ای به فرانسه توسط وان‌دن برگ به چاپ رسيده است. بر اين كتاب شروحی نيز نوشته شده كه از آن جمله شرح ابراهيم باجوری است كه از ١٢٧٢ق به بعد چندين بار در مصر چاپ شده و زاخاو ترجمۀ بخشی از آن را در كتاب «فقه اسلامی» منتشر كرده است.

آثار خطی

١. حاشية علی شرح الجار بردی لشافية ابن الحاجب، چند نسخه از آن در هالۀ آلمان، انستيتوی خاورشناسی شوروی و پترزبورگ موجود است (طعمه، شم‌ ٧٤؛ خالدوف، شم‌ GAL, S, I / ٥٣٦;
٧٤٤١)؛ ٢. حواشی علی حاشية الخيالی، كه شرح عقائد نسفی است و نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ دانشگاه پرينستون موجود است (حتی، شم‌ ١٥٥٢)؛ ٣. فتح الرب المالك بشرح الفيّة ابن مالك، كه نسخه‌های آن در كتابخانه‌های ازهريۀ مصر و ظاهريۀ دمشق موجود است (ازهريه، ٤ / ٢٨٥؛ ظاهريه، ٣٧٧- ٣٧٩؛ برای ديگر آثار خطی، نك‌ : آلوارت، شم‌ ٧٠٢٧;
ESC٢، شم‌ ١٤٩٤؛ آصفيه، ٢ / ٤٢).

مآخذ

آصفيه، خطی؛
ابن قاسم، محمد، فتح القريب، بغداد، مكتبة المثنی؛
ازهريه، فهرست؛
حاجی خليفه، كشف؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤-١٣٥٥ق؛
طعمه، عدنان جواد، فهرست المخطوطات العربية، بغداد، ١٣٩٧ق / ١٩٧٧م؛
ظاهريه، خطی؛
نيز:

Ahlwardt;
ESC٢ ;
GAL, S;
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨;
Khalidov.

مهدی سلماسی