اَبویعْلى، محمد بن محمد بن ابی یعلی، ملقب به عمادالدین (شعبان، ٤٩٤-٥ جمادی‌الاول ٥٦٠ / ژوئن ١١٠١-٢٠ مارس ١١٦٥)، قاضی و فقیه حنبلی. وی در بغداد در خانواده‌ای اهل علم به دنیا آمد. پدرش ابوخازم محمد (د ٥٢٧ ق / ١١٣٣ م) در فقه و اصول تبحر داشت و دارای تألیفاتی بود (صفدی، ١ / ١٦٠). نیایش ابویعلی، محمد بن حسین (ه‌ م) و عمویش ابوالحسین ابن ابی یعلى (ه‌ م) نیز از عالمان و مؤلفان مشهور به شمار می‌رفتند.
وی از اوایل جوانی به كسب علم پرداخت و فقه را نزد پدر و عمویش فرا گرفت. همچنین جز پدر و عمویش، از كسانی چون ابوالبركات عاقولی، ابوالغنائم نرسی و ابوالحسن ابن علاف حدیث شنید و از حریری صاحب مقامات اجازه دریافت كرد (ابن جوزی، ١٠ / ٢١٣؛ ذهبی، المختصر، ٦٤، سیر، ٢٠ / ٣٥٣؛ ابن رجب، ١ / ٢٤٤-٢٤٥). وی از همان جوانی به تدریس و افتا پرداخت و در فقه، به ویژه خلاف و مناظره تبحر یافت (همو، ١ / ٢٤٥؛ برای برخی از آراء فقهی وی، نک‌ : همو، ١ / ٢٤٨-٢٥٠). از جملۀ شاگردان و روایت‌كنندگان از وی، ابوالبقاء عُكبری، ابوالعباس قطیعی، ابواسحاق صقال، یحیی بن ربیع، ابوالفتح مندائی و ابن اخضر را می‌توان نام برد (نک‌ : ذهبی، المختصر، همانجا؛ ابن رجب، ١ / ٢٤٦- ٢٤٧). وی چندی پیش از ٥٣٣ ق به تدریس در جامع قصر پرداخت و پس از آنكه ابوالمعالی ابن نبل در ریان (از محلات بغداد) مدرسه‌ای برای حنبلیان بنا نمود، سرپرستی آن را به قاضی ابویعلی سپرد (همو، ١ / ٢٤٥). در ٥٣٣ ق به قضاء باب ازج بغداد رسید و در ٥٣٧ ق جهت تصدی منصب قضا به واسط رفت، اما پس از مدتی توسط قاضی القضاة ابوالحسن ابن دامغانی عزل شد. ابویعلی بدون اعتنا به این حكم به كارش ادامه داد، لكن بر جای خویش ترسید و توسط ابن ابی الخیر از خلیفه امان گرفت (ابن جوزی، ابن رجب، همانجاها).
ابویعلی پس از ١١ سال به بغداد بازگشت و درحالی‌كه بینایی خود را از دست داده بود، خانه‌نشین شد (همانجاها). وی علاوه بر فقه و حدیث از فن خطابه نیز بی‌بهره نبود و نثری شیوا داشت (ابن رجب، همانجا؛ برای نمونه‌ای از نثر وی، نك‌ : همو، ١ / ٢٤٥- ٢٤٦). گفته شده كه ابن‌جوزی مدایحی در وصف او سروده است (همانجا؛ علیمی، ٢ / ٣٣٠).
ابویعلی دارای آثاری نیز بوده كه از آن میان تنها بخشی از التعلیق الكبیر فی المسائل الخلاقیة بین الائمة به صورت خطی در دست است (نک‌ : الفهرس، ٢٣٢). دیگر تألیفات او اینهاست: شرح المذهب؛ المفردات؛ النكت والاشارات فی المسائل المفردات (ابن رجب، همانجا).

مآخذ

ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق؛
ابن رجب، عبدالرحمن بن احمد، الذیل علی طبقات الحنابلة، به كوشش محمد حامد فقی، قاهره، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٢ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیراعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنوَوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن الدبیثی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
صفدی، خلیل بن ایبك، الوافی بالوفیات، به كوشش هلموت ریتر، بیروت، ١٣٨١ ق / ١٩٦٢ م؛
علیمی، عبدالرحمن بن محمد، ‌المنهج الاحمد، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید و عادل نویهض، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
الفهرس التمهیدی، قاهره، ١٩٤٨ م.

مریم صادقی