اَلاْاِسْتِبْصار، عنوان‌ مجم‌وعه‌ای در حديث‌ از ابوجعفر محمد بن‌ حسن‌ طوسی‌ (د ٤٦٠ق‌/ ١٠٦٨م‌)، چهارمين‌ كتاب‌ از كتب‌ اربعۀ اماميه‌.
نام‌ كامل‌ كتاب‌ الاستبصار فی‌ ما اختلف‌ من‌ الاخبار است‌ كه‌ به‌ روشنی‌ بيانگر محتوای آن‌ است‌. شيخ‌ طوسی‌ در بيان‌ انگيزۀ تأليف‌، در مقدمه‌ چنين‌ آورده‌ است‌ كه‌ پس‌ از تأليف‌ مجم‌وعۀ مفصل‌ تهذيب‌ الاحكام‌، از او خواسته‌ شد تا مجم‌وعه‌ای مختصرتر تهيه‌ كند كه‌ تنها احاديث‌ «مختلف‌» (ناهمخوان‌) در آن‌ مقايسه‌ شده‌ باشند. وی نيز در پی‌ اين‌ درخواست‌ برآن‌ شد تا اثری پديد آورد كه‌ محل‌ رجوع‌ دانشوران‌ و در عين‌ حال‌ راهنمای مناسبی‌ برای مبتديان‌ باشد (١/ ٢- ٥). از اين‌رو به‌ تأليف‌ الاستبصار همت‌ گماشت‌. طوسی‌ در اين‌ اثر علاوه‌ بر اينكه‌ احاديث‌ مربوط به‌ هر باب‌ را در يكجا فراهم‌ آورده‌، به‌ نقد و بررسی‌ سندی و محتوايی‌ِ آنها نيز عنايت‌ داشته‌، و در باب‌ باب‌ آن‌ پيشنهاد خود را برای رفع‌ ناهمخوانی‌ ظاهری ميان‌ احاديث‌، يا ترجيح‌ گروهی‌ از روايات‌ بر گروهی‌ ديگر ارائه‌ كرده‌ است‌. شيوه‌های جم‌ع‌ بين‌ احاديث‌ و رفع‌ ناهمخوانيها كه‌ در فقه‌ شيخ‌ طوسی‌ جايگاهی‌ ويژه‌ دارد، به‌خصوص‌ در كتاب‌ الاستبصار او بازتاب‌ يافته‌ است‌. از همين‌رو، اين‌ كتاب‌ را نمی‌بايد تنها يك‌ مجم‌وعۀ محض‌ از احاديث‌ به‌شمار آورد و ارزش‌ فقهی‌ آن‌ را از نظر دور داشت‌. ترتيب‌ ابواب‌ الاستبصار نيز همانند ديگر كتب‌ اربعه‌، برپايۀ طبقه‌بندی معمول‌ در آثار فقهی‌ صورت‌ گرفته‌ است‌.
اگرچه‌ شيخ‌ طوسی‌ در تأليف‌ الاستبصار تا حد زيادی بر تأليف‌ پيشين‌ خود تهذيب‌ اتكا داشته‌ است‌، اما الاستبصار از نظر هدف‌ كلی‌ تأليف‌، هم‌ از ديدگاه‌ باب‌ بندی و هم‌ از نظر شيوۀ ترتيب‌ احاديث‌ در هر باب‌ ويژگيهای خود را داراست‌ و اثری مستقل‌ شناخته‌ می‌شود. اين‌ استقلال‌ در فهرستی‌كه‌مؤلف‌ازآثار خود به‌دست‌ داده‌ است‌ ( الفهرست‌، ١٨٩) و هم‌ در كلام‌ عالم‌ معاصرش‌ نجاشی‌ (ص‌ ٤٠٣) به‌روشنی‌ تأييد شده‌ است‌ (قس‌: بروكلمان‌ كه‌ آن‌ را تلخيصی‌ از تهذيب‌ شمرده‌ است‌، GAL,S,I/ ٧٠٧).
طبقه‌بندی كتاب‌ الاستبصار براساس‌ تقسيم‌ مؤلف‌ در ٣ جزء بوده‌ است‌ (نك: ٤/ ٢٠٤- ٣٠٥، ٣٤٢-٣٤٣) كه‌ ٢ جزء نخست‌ آن‌ به‌ مباحث‌ عبادات‌ (به‌ جز جهاد) و جزء اخير به‌ ديگر ابواب‌ فقهی‌ اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. مؤلف‌ معمولاً در هر باب‌ احاديث‌ موردپذيرش‌ خود را پيش‌تر آورده‌، و سپس‌ به‌ ذكر احاديث‌ مقابل‌ آنها پرداخته‌، و آنگاه‌ وجه‌ِ «جم‌ع‌» و برقراری الفت‌ بين‌ مدلول‌ آنها را در حد امكان‌ تبيين‌ كرده‌ است‌. از نظر اسنادهای احاديث‌، وی در آغاز بر آن‌ بود كه‌ احاديث‌ را با اسانيد آنها ضبط نمايدو تا اندازه‌ای در دو جزء نخستين‌ اين‌ شيوه‌ را رعايت‌ كرده‌ است‌، اما در جزء اخير، اسانيد را به‌اختصار آورده‌، و به‌ سبك‌ كتاب‌ تهذيب‌ِ خود و پيش‌تر از آن‌ سبك‌ ابن‌ بابويه‌ در فقيه‌، اسانيد خود به‌ اصول‌ روايی‌ را در پايان‌ اثر آورده‌ است‌ (برای نمونه‌ای كهن‌ از بررسيهای انجام‌ شده‌ دربارۀ اعتبار رجالی‌ِ اسانيد طوسی‌ در الاستبصار، مثلاً نك: علامۀ حلی‌، ٢٧٦؛ برای معرفی‌ چند بررسی‌ ديگر، نك: دانش‌پژوه‌، ٣/ ١٠٨٦-١٠٨٧).
برپايۀ آماری كه‌ مؤلف‌ خود از احاديث‌ ياد شده‌ در الاستبصار به‌دست‌ داده‌، شمار آنها ٥١١ ،٥ است‌ (نك: ٤/ ٣٤٢)، حال‌ آنكه‌ در چاپ‌ تحقيقی‌ از كتاب‌ الاستبصار، شمارۀ احاديث‌ به‌ ٥٥٨ ،٥ حديث‌ بالغ‌ شده‌ است‌ و چنين‌ اختلافی‌ در شماره‌ می‌تواند به‌ شيوۀ شمارش‌ درمورد پاره‌ای از احاديث‌ خاص‌ مربوط گردد.
الاستبصار يك‌بار در ١٣٠٧ق‌ در ٣ جلد در لكهنو (هند) به‌ چاپ‌ سنگی‌ رسيد و بار ديگر در سالهای ١٣١٥-١٣١٧ق‌ در تهران‌ تجديد چاپ‌ شد. چاپ‌ تحقيقی‌ آن‌ به‌ كوشش‌ حسن‌ موسوی خرسان‌ و به‌ اهتمام‌ محمد آخوندی در نجف‌ (١٣٧٥-١٣٧٦ق‌) در ٤ مجلد (جزء سوم‌ در ٢ مجلد) منتشر شد و بارها تجديد چاپ‌ گرديد.
دربارۀ نسخ‌ كهن‌ الاستبصار، نخست‌ بايد از نسخه‌ای ناقص‌ ياد كرد كه‌ به‌ گزارش‌ آقابزرگ‌ تهرانی‌ ( الذريعة، ٢/ ١٤- ١٥) در كتابخانۀ سيدهادی كاشف‌ الغطاء در نجف‌ به‌ خط جعفر بن‌ علی‌ مشهدی وجود داشته‌ است‌. برپايۀ اين‌ گزارش‌، نسخۀ ياد شده‌ با دست‌خط شيخ‌ طوسی‌ مقابله‌ شده‌، و تاريخ‌ فراغ‌ از آن‌ ٥٧٣ق‌ بوده‌ است‌. سپس‌ بايد به‌ نسخه‌ای محفوظ در كتابخانۀ مرعشی‌ اشاره‌ كرد كه‌ در سدۀ ٨ق‌ كتابت‌ شده‌ است‌ (نك: مرعشی‌، ٤/ ٣٨٦-٣٨٧؛ برای فهرستی‌ از نسخ‌ مربوط به‌ سدۀ ١٠ق‌ به‌ بعد، نك: حجتی‌، ٦٠٩ به‌ بعد: با تصحيح‌ تاريخ‌ نسخۀ روضاتی‌ به‌ ٩٦٥ق‌، تاريخ‌ نسخۀ آصفيه‌ به‌ ٩٨٤ق‌، تاريخ‌ نسخۀ ٣٨٣ برگی‌ِ ملك‌ به‌ ٩٨٠ق‌؛ قس‌: روضاتی‌، ٦٨١؛ آصفيه‌، ٤/ ٢٣٧؛ ملك‌، ١/ ٣٦؛ برای تكميل‌ فهرست‌ ياد شده‌ در سدۀ ١٠ق‌، نك: نسخۀ مورخ‌ ٩٥١ق‌، مركزی، ٨/ ٨٣؛ نسخه‌ای محتملاً از سدۀ ١٠ق‌، نك: مرعشی‌، ٢/ ١٨١-١٨٢؛ نيز برای وصف‌ تفصيلی‌ نسخه‌ای مورخ‌ ١٠٧٥ق‌، نك: نالينو، ١٥-٢٢).
تأليف‌ آثاری به‌ عنوان‌ شرح‌، تعليق‌ يا حاشيه‌ بر الاستبصار از اواخر سدۀ ١٠ق‌/ ١٦م‌ به‌طور شاخص‌ ديده‌ می‌شود؛ از مهم‌ترين‌ آنهاست‌: ١. حاشيه‌ای از محمد بن‌ علی‌ بن‌ حسين‌ عاملی‌، صاحب‌ مدارك‌ (د ١٠٠٩ق‌) كه‌ به‌ همراه‌ متن‌ الاستبصار در نسخۀروضاتی‌محفوظ مانده‌ است‌ (نك:روضاتی‌،همانجا؛نيز آقابزرگ‌،همان‌،٢/ ١٦)؛ ٢. حاشيه‌ای از حسن‌ بن‌ زين‌الدين‌ عاملی‌، صاحب‌ معالم‌ (د ١٠١١ق‌) كه‌ افندی در رياض‌ العلماء (١/ ٢٣٢) از آن‌ ياد كرده‌ است‌ (نيز نك: آقابزرگ‌، همان‌، ٦/ ١٨)؛ ٣. حاشيه‌ای از ميرزا محمد استرابادی صاحب‌ منهج‌ المقال‌ (د ١٠٢٨ق‌) كه‌ نسخ‌ آن‌ در نجف‌ و مشهد نشان‌ داده‌ شده‌ است‌ (نك: همان‌، ٦/ ١٩؛ فاضل‌، ١/ ٢١٩-٢٢٠)؛ ٤. استقصاء الاعتبار، كه‌ شرحی‌ است‌ از ابوجعفر محمد بن‌ حسن‌ بن‌ زين‌الدين‌ عاملی‌ (د ١٠٣٠ق‌) و آقابزرگ‌ (همان‌، ٢/ ٣٠-٣١) نسخی‌ چند از آن‌ را معرفی‌ كرده‌ است‌؛ ٥. حاشيه‌ای از سيديوسف‌ خراسانی‌ (در نيمۀ نخست‌ سدۀ ١١ق‌؛ برای نسخۀ آن‌، نك: همان‌، ٦/ ١٩)؛ ٦. مناهج‌ الاخبار، كه‌ شرحی‌ است‌ از كمال‌الدين‌ (يا نظام‌الدين‌) احمد بن‌ زين‌العابدين‌ عاملی‌ (زنده‌ در ١٠٣٩ق‌؛ برای نسخۀ بخشی‌ از آن‌، نك: آستان‌ قدس‌، ٥/ ١٨٢)؛ ٧. شرحی‌ از مولا محمدامين‌ استرابادی (د ١٠٣٦ق‌؛ برای بررسی‌، نك: آقابزرگ‌، همان‌، ١٣/ ٨٣؛ نيز نسخۀ متن‌ به‌ خط او، نك: مرعشی‌، ١٣/ ٥١)؛ ٨. تعليقه‌ای از ميرمحمدباقر استرابادی، معروف‌ به‌ ميرداماد (د ١٠٤٠ يا ١٠٤١ق‌)، كه‌ گاه‌ از آن‌ به‌ شرح‌ نيز تعبير شده‌ است‌. نسخه‌هايی‌ از آن‌ در كتابخانۀ سپهسالار تهران‌ (نك: ابن‌ يوسف‌، ١/ ٢٤٤، ٣٤٥) و كتابخانۀ چستربيتی‌ در دوبلين‌ ( آربری، شمـ (٢)٣١١٢) موجود است‌ (نيز نك: آقابزرگ‌، همان‌، ١٣/ ٨٣؛ GAL,S, I/ ٧٠٧؛ برای وصفی‌ از نسخۀ سپهسالار، نك: موسوی، ٧٤٠)؛ ٩. جامع‌ الاخبار، كه‌ شرحی‌ است‌ از عبداللطيف‌ بن‌ علی‌ ابن‌ ابی‌ جامع‌ (د ١٠٥٠ق‌؛ برای بررسی‌ آن‌، نك: آقابزرگ‌، همان‌، ٥/ ٣٧- ٣٨؛ نيز نسخۀ متن‌ به‌ خط او در پاريس‌، نك: بلوشه‌، شم ٦٦٦١ )؛ ١٠. حاشيه‌ای از محمود بن‌ غلامعلی‌ طبسی‌ (زنده‌ در ١٠٨٤ق‌) كه‌ نسخۀ خطی‌ آن‌ در كتابخانۀ مرعشی‌ نگهداری می‌شود (نك: مرعشی‌، ١٧/ ٣١٣)؛ ١١. كشف‌ الاسرار، كه‌ شرحی‌ است‌ از نعمت‌الله‌ جزايری (د ١١١٢ق‌) و نسخه‌های خطی‌ متعددی از آن‌ را آقابزرگ‌ (همان‌، ١٨/ ١٧) نشان‌ داده‌ است‌ (نيز نك: همان‌، ٦/ ١٩، ١٣/ ٨٧)؛ ١٢. شرحی‌ از محسن‌ بن‌ حسن‌ اعرجی‌ (د ١٢٢٧ق‌) كه‌ آقابزرگ‌ (همان‌، ١٣/ ٨٦ -٨٧) نسخه‌ای از آن‌ را در كاظمين‌ ديده‌ بوده‌ است‌ (برای ديگر شروح‌ و حواشی‌، نك: آقابزرگ‌، همان‌، ٦/ ١٨-١٩، ١٣/ ٨٤ -٨٦، نيز نك: مقدمه‌، «ص‌»؛ دانش‌پژوه‌، ٤/ ٤٥١).

مآخذ

آستان‌ قدس‌، فهرست‌؛
آصفيه‌، خطی‌؛
آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، مقدمه‌ بر التبيان‌ طوسی‌، بيروت‌، داراحياء التراث‌ العربی‌؛
ابن‌ يوسف‌ شيرازی، فهرست‌ كتابخانة مدرسة عالی‌ سپهسالار، تهران‌، ١٣١٣-١٣١٥ش‌؛
افندی، عبدالله‌، رياض‌ العلماء، به‌كوشش‌ احمد حسينی‌، قم‌، ١٤٠١ق‌؛
حجتی‌، محمدباقر، «بررسی‌ آثار شيخ‌ طوسی‌ و گزارش‌ نسخه‌های خطی‌ آنها...»، يادنامة شيخ‌ طوسی‌، مشهد، ١٣٥٤ش‌، ج‌ ٣؛
دانش‌پژوه‌، محمدتقی‌، نشريۀ كتابخانة مركزی دانشگاه‌ تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
روضاتی‌، محمدعلی‌، «فهرست‌ نسخه‌های مصنفات‌ شيخ‌ طوسی‌ موجود در كتابخانۀ روضاتی‌»، يادنامة شيخ‌ طوسی‌، مشهد، ١٣٥٤ش‌، ج‌ ٣؛
طوسی‌، محمد، الاستبصار، به‌كوشش‌ حسن‌ موسوی خرسان‌، نجف‌، ١٣٧٥- ١٣٧٦ق‌؛
همو، الفهرست‌، به‌كوشش‌ محمدصادق‌ بحرالعلوم‌، نجف‌، ١٣٨٠ق‌/ ١٩٦٠م‌؛
علامۀ حلی‌، حسن‌، رجال‌، نجف‌، ١٣٨١ق‌/ ١٩٦١م‌؛
فاضل‌، محمود، فهرست‌ نسخه‌های خطی‌ كتابخانة جامع‌ گوهرشاد، مشهد، ١٣٦٣ش‌؛
مرعشی‌، خطی‌؛
مركزی، خطی‌؛
ملك‌، خطی‌؛
موسوی بهبهانی‌، علی‌، «تعليقۀ ميرداماد بر استبصار طوسی‌»، يادنامة شيخ‌ طوسی‌، مشهد، ١٣٥٤ش‌، ج‌ ٣؛
نجاشی‌، احمد، الرجال‌، به‌كوشش‌ موسی‌ شبيری زنجانی‌، قم‌، ١٤٠٧ق‌؛
نيز:

Arberry;
Blochet;
GAL,S;
Nallino, M., «Abu Gaʿfar ... aṭ-ṭusi e un nuovo manoscritto del suo Kitab al-Istibṣar», RSO, ١٩٤٧, vol. XXII.
بخش‌ فقه‌، علوم‌ قرآنی‌ و حديث‌