اِبْنِ‌سَمْعون، ابوالحسين محمد بن احمد بن اسماعيل (٣٠٠-١٤ ذيقعدۀ ٣٨٧/ ٩١٣- ١٨ نوامبر ٩٩٧)، واعظ و خطيب حنبلی بغدادی (در برخی منابع «ابن‌شمعون» ضبط شده است، نک‌ : يافعی، ٢/ ٤٣٢). سمعون لقب نيای او اسماعيل بوده است (ذهبی، ١٦/ ٥٠٥). ابن سمعون در بغداد زاده شد و همانجا به تحصيل علم پرداخت و به درك بعضی از مشايخ صوفيه چون ابوبكر شبلی نايل آمد. مختصر فقهی ابوالقاسم خِرَقی را نزد مؤلف آن خواند و از كسانی چون عبدالله بن ابی داوود سجستانی حديث فراگرفت (در مورد مشايخ وی نک‌ : خطيب، ١/ ٢٧٤؛ ابن ابی يعلی، ٢/ ١٥٥، ١٥٦؛ سمعانی، ٧/ ٢٣٤، ٢٣٥؛ ذهبی، همانجا). ابن سمعون در پاسخ كسی كه از وی درخواست اجازه كرده بود، از سفرهای طولانی خود برای استماع حديث ياد كرده (ابن ابی يعلی، ٢/ ١٦١)، ولی تنها از يك سفر او به مكه و مدينه گزارش رسيده است (ابن عساكر، ٢٠٢-٢٠٣). در روايت ديگری گفته شده كه ابن سمعون در آغاز با پيشۀ ورّاقی روزگار می‌گذراند، ولی پس از مراجعت از سفر حج با يكی از كنيزان خليفه الطائع عباسی ازدواج كرد و چهرۀ زندگيش دگرگون شد (همانجا). گرچه ابن سمعون اهل حديث نيز بوده، و جمعی از او روايت كرده‌اند (برای اطلاع از نام راويان نک‌ : خطيب، همانجا؛ ابن ابی يعلی، ٢/ ١٥٦؛ ذهبی، ١٦/ ٥٠٥-٥٠٦)، اما او بيشتر در وعظ و خطابه آوازه داشته است. در مجلس وعظ او بزرگانی چون ابوحامد اسفرائينی، ابواسحاق بن شاقلا و ابوحفص برمكی شركت می‌كردند (ابن ابی يعلی، ٢/ ١٦١). ابن سمعون مورد احترام شديد قاضی ابوبكر باقلانی بود (ابن عساكر، ٢٠١). از برخی روايات چنين برمی‌آيد كه او چندان تابع ملاحظات سياسی نبوده است. به عنوان نمونه وقتی عضدالدولۀ ديلمی برای پايان دادن به درگيريهای فرقه‌ای در بغداد، واعظان و داستان‌سرايان را از رفتن به منبر منع كرد، ابن سمعون بدون توجه به اين فرمان بر حسب معمول روز جمعه بر منبر رفت و به وعظ پرداخت (ابن ابی يعلی، ٢/ ١٥٨- ١٥٩). ابن سمعون زندگی مرفهی داشت، چنانكه از اين جهت مورد اعتراض واقع شد كه چگونه مردم را به زهد و ترك دنيا می‌خواند، و خود بهترين جامه‌ها را می‌پوشد و خوش‌ترين طعامها را می‌خورد؟
ابن سمعون پاسخش اين بود: هر آنچه ترا شايستۀ تقرب به خدا كند، به جای آر. اگر پوشيدن جامۀ نرم و خوردن طعام خوب حال ترا با خدا خوش كند، اين كار زيانی نمی‌رساند (نک‌ : خطيب، ١/ ٢٧٥). برخی از سخنان حكيمانه و پندآموز وی گردآوری شده (ابن‌ابی‌يعلی، ٢/ ١٥٩-١٦٠؛ ابن جوزی، صفة الصفوة، ٢/ ٢٦٦- ٢٦٨؛ نيز نک‌ : حريری، ١٤٤ به بعد) و حتی كراماتی به او نسبت داده شده است (خطيب، ١/ ٢٧٥-٢٧٧؛ ابن ابی يعلی، ٢/ ١٥٧- ١٥٩؛ ابن جوزی، المنتظم، ٧/ ١٩٨-٢٠٠؛ نبهانی، ١/ ١٠٦). ابن سمعون در بغداد درگذشت و در خانه‌اش بر وی نماز گزاردند و همانجا به خاكش سپردند. مردم از اينكه بر وی مخفيانه نماز گزارده شد، به خشم آمدند و جسد او را از قبر بيرون آورده، در مسجد جامع شهر دوباره بر وی نماز گزاردند. در ٤٢٦ ق بار ديگر جسدش را به باب الحرب نزد مدفن احمد بن حنبل انتقال دادند (خطيب، ١/ ٢٧٧؛ ابن ابی يعلی، ٢/ ١٦٢).
يك نسخه با عنوان الامالی، و نسخه‌ای ديگر با عنوان جزء فيه مسألة من كلام ... منسوب به ابن‌سمعون در كتابخانۀ ظاهريۀ دمشق وجود دارد (GAS, I/ ٦٦٨). شريشی (٢/ ١٦٩) كتابی با عنوان مجالس به وی نسبت داده است. بروكلمان اثری با نام مختصر حكم ابن سمعون تأليف ابوالحسين يا ابوالحسن قزوينی را معرفی كرده است (GAL, S, I/ ٣٦٠).

مآخذ

ابن ابی يعلی، محمد بن محمد، طبقات الحنابلة، به كوشش محمد حامد الفقی، قاهره، ١٣٧١ ق/ ١٩٥٢ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، حيدرآباد دكن، ١٣٨٩ ق/ ١٩٦٩ م؛
همو، المنتظم، حيدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تبيين كذب المفتری، بيروت، ١٤٠٤ ق/ ١٩٨٤ م؛
حريری، قاسم بن محمد، مقامات، مصر، ١٢٨٨ ق؛
خطيب بغدادی، احمد بن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
ذهبی، محمد بن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش اكرم البوشی و شعيب ارنؤوط، بيروت، ١٤٠٤ ق/ ١٩٨٤ م؛
سمعانی، عبدالكريم بن محمد، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ ق/ ١٩٧٦ م؛
شريشی، احمد بن عبدالمؤمن، شرح مقامات الحريری، به كوشش محمد عبدالمنعم خفاجی، قاهره، ١٣٩٩ ق/ ١٩٧٩ م؛
نبهانی، يوسف بن اسماعیل، جامع كرامات الاولياء، قاهره، ١٣٢٩ ق؛
يافعی، عبدالله بن اسعد، مرآة الجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٧- ١٣٣٩ ق؛
نيز:

GAL, S;
GAS.
احمد بادكوبۀ هزاوه