اِبْنِ مَكْتوم، ابومحمد احمد بن عبدالقادر بن احمد قيسی، ملقب به تاج‌الدين (ذيحجۀ ٦٨٢-٢٧ رمضان ٧٤٩ / مارس ١٢٨٤- ١٩ دسامبر ١٣٤٨)، مفسر، اديب و فقيه حنفی مصری. مكتوم نام نيای پدرش بود (ابن مكتوم، «ذيل»، ٢ / ٦٠٧). ابن رافع سلامی (ص ٥٩) به كنيۀ ابوالعباس از او ياد كرده است. ابن مكتوم در قاهره به دنيا آمد (ابن ابی الوفاء، ١ / ٧٥) و نزد تقی‌الدين صائغ، ابوحيّان اندلسی و نيز بنا به برخی از روايات نزد علی بن يوسف شطنوفی قرائت آموخت (ابن جزری، ١ / ٧٠). در ادب از بهاءالدين ابن نحاس و در فقه از سروجی بهره گرفت (ابن حجر، ١ / ٢٠٤) و از اصحاب نجيب‌الدين عبداللطيف بن عبدالمنعم و ابن علاق و طبقۀ آنان اخذ حديث نمود (همو، ١ / ٢٠٥؛ صفدی، ٧ / ٧٤). ابن مكتوم از عالمان نحو و لغت به شمار آمده (ابن ابی الوفاء، همانجا)، ولی كمتر اثری از او در اين زمينه به دست ما رسيده است. ملازمت طولانی او با ابوحيان (نك‌ : ابن حجر، ١ / ٢٠٤) و فراهم آوردن گزيده‌ای از تفسير البحر المحيط وی شايد مهم‌ترين سبب ماندگاری ياد ابن مكتوم باشد. ابن حجر عسقلانی (١ / ٢٠٥) گويد: من كمتر كتابی از كتب ادبی از شعر و تاريخ و مانند آن ديده‌ام كه در آن شرح حال مصنف كتاب به خط ابن مكتوم نباشد. ابن مكتوم مدتی به نيابت در حكم (قضا) اشتغال داشته (ابن ابی الوفا، همانجا) و پس از موسی بن علی قطبی در مصدر اقراء در جامع ظاهری مصر نشسته است (ابن جزری، همانجا). صفدی در ٧٤٥ق در قاهره نزد او رسيد و اجازۀ روايت گرفته است (صفدی، ٧ / ٧٥) و ابن رافع سلامی نيز از او روايت كرده است (ابن رافع، همانجا). او سرانجام در مصر بر اثر طاعون درگذشت (صفدی، همانجا).
از آثار او الدرّ اللقيط من البحر المحيط كه گزيدۀ گفتار استادش ابوحيان در مورد نظرات نحوی دو مفسر مشهور زمخشری و ابن عطيه است (ابن مكتوم، «الدر»، ١ / ٦- ٨). اين كتاب در حاشيۀ البحر المحيط در ١٣٢٩ق در قاهره به چاپ رسيده است. نيز «ذيل» معرفة القراء الكبار شمس‌الدين ذهبی از آثار وی به همراه متن اصلی (صص ٦٠٤ تا ٦٣٢) در قاهره در ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م به چاپ رسيده است. همچنين يك نسخۀ تلخيص وی از اخبار النحويين و اللغويين قفطی در دارالكتب مصر (سيد، ١ / ١٨٠) موجود است (برای آثار ديگر، نك‌ : صفدی، ٧ / ٧٤؛ ابن حجر، ١ / ٢٠٥؛ سيوطی، ١ / ٩١، جم‌ ؛ حاجی خليفه، ١ / ٦٠٠). ابن مكتوم در شعر نيز دستی داشته و قطعاتی از اشعار او را صفدی (٧ / ٧٥-٧٦)، و ابن حجر (١ / ٢٠٥-٢٠٦) آورده‌اند (نيز نك‌ : آلوارت، شم‌ ٨١٥٨(٢)؛ نقشبندی، ٦٢٣).

مآخذ

ابن ابی الوفاء، عبدالقادر بن محمد، الجواهر المضية، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛
ابن رافع سلامی، محمد، تاريخ علماءِ بغداد، به كوشش عباس عزاوی، بغداد، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛
ابن مكتوم، احمدبن عبدالقادر، «الدر اللقيط»، در حاشيۀ البحر المحيط ابوحيان، قاهره، ١٣٢٩ق؛
همو، «ذيل» معرفة القراء الكبار ذهبی، به كوشش محمد سيد جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
حاجی خليفه، كشف؛
سيد، خطی؛
سيوطی، عبدالرحمن، المزهر، به كوشش محمد احمد جادالمولی‌بك و ديگران، بيروت، ١٩٨٦م؛
صفدی، خليل بن ایبک، الوافی بالوفيات، به كوشش احسان عباس، ويسبادن، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
نقشبندی، اسامة ناصر، مخطوطات الادب فی المتحف العراقی، كويت، ١٩٨٥م؛
نيز:

Ahlwardt.

محمدهادی مؤذن جامی