حَسْکانی، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد حذّاء (د پس از ٤٧٠ ق / ١٠٧٧ م)، محدث و فقیه اهل نیشابور.
خاندان حسکانی منسوب به عبدالله بن عامر بن کُریز، از سرداران عرب در عصر خلافت عثمان بود که پس از سرکوب شورشهای ناحیۀ خراسان، آنجا را تحت کنترل مسلمانان درآورد (فارسی، انتخاب صریفینی، ٤٦٤؛ ذهبی، تذکرة ... ، ٣ / ١٢٠٠؛ نیز نک‌ : ابن‌حجر، ٥ / ١٤؛ سمعانی، ٢ / ٣٥٢-٣٥٣). گفته‌اند که حسکانی عمر طولانی کرد، ولی کسی تاریخ تولد و مرگ او را ثبت نکرده است (فارسی، انتخاب ناشناس، ١٨٩؛ سیوطی، ٤٤٢؛ ذهبی، همانجا). حسکانی به دلیل احاطه بر متون و سند احادیث نبوی و علم به جرح و تعدیل آنها لقب حاکم داشت که در طبقه‌بندی محدثین، برتر از القاب حجت، حافظ، محیط، و استاد به شمار می‌رود (مؤیدی، ١ / ٣١٩). پدرش ابومحمد عبدالله حذاء نیز راوی حدیث بود و در نیشابور جلسات تذکیر و وعظ داشت (فارسی، همان، ١٧٠). دو تن از پسران حسکانی به نامهای صاعد و وهب‌الله همچون پدر و اجداد خود، به روایت و جمع حدیث می‌پرداختند (همان، ١٣٥، ٤٠٨).
حسکانی افزون‌بر روایت حدیث از پدر، از مشایخی همچون ابوالحسن محمد بن حسین علوی نیشابوری (د ٤٠١ ق / ١٠١١ م)، ابوعبدالله حاکم نیشابوری (د ٤٠٥ ق / ١٠١٤ م)، ابوطاهر محمد بن محمش زیادی (د ٤١٠ ق / ١٠١٩ م)، عبدالله بن یوسف بن احمد بن بامویۀ اصفهانی (د ٤٠٩ ق) و طبقۀ آنها، همچنین از اصحاب حاتم اصم (د ٢٣٧ ق / ٨٥١ م)، ابوالحسن اسفراینی (د ٤٤٠ ق / ١٠٤٨ م)، ابوعبدالله دینوری ابن‌فنجویه (د ٤٤٠ ق)، و ابوالحسن علی بن احمد ابن عبدان (د ٤٥٠ ق / ١٠٥٨ م) حدیث روایت کرده است. او به‌طور خاص از ابوبکر احمد بن محمد بن حارث فقیه اصفهانی (د ٤٣٠ ق / ١٠٣٩ م) و احمد بن علی بن فنجویه (د ٤٢٨ ق / ١٠٣٧ م) نیز علم آموخت و از ابوعبدالله مزکی، ابوحسان، ابن‌باکویه، نصروی و مشایخ هم‌طبقۀ آنها نیز حدیث روایت کرده است (همو، انتخاب صریفینی، همانجا؛ ذهبی، همانجا، تاریخ ... ، ٣٢ / ٣٠٦). حسکانی افزون بر استماع حدیث در نیشابور، برای جمع‌آوری حدیث به مرو هم سفر کرد (فارسی، انتخاب ناشناس، ١٨٩). او همچنین از قاضی ابوعلاء صاعد بن سیار هروی (د ٤٩٥ ق / ١١٠٢ م) حدیث شنید و فقه آموخت (همو، انتخاب صریفینی، همانجا؛ عبدالقادر، ٢ / ٤٩٦). برخی تذکره‌نویسان گفته‌اند که ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی (د ٣٨٥ ق / ٩٩٥ م) از حسکانی روایت کرده است (همو، ٢ / ٤٩٧).
حسکانی را به‌رغم دانش‌اندوزی از برخی فقیهان بنام شافعی، محدث و فقیهی حنفی دانسته‌اند (همو، ٢ / ٤٩٦). ذهبی او را در طبقۀ چهاردهم محدثین نام برده است ( تذکرة، همانجا). نویسندۀ المختصر من کتاب السیاق اشاره می‌کند که حسکانی در اواخر عمر خود به مذهب عدل گرایش یافت (فارسی، انتخاب ناشناس، همانجا). ذهبی نیز به تشیع وی اشاره دارد و می‌نویسد که او در تصحیح خبر ردالشمس، تشیع و تبحر خود را در علم حدیث نشان‌داده‌است (همانجا).
حسکانی از طریق استادش ابوالحسن بن قاسم بن احمد فارسی (د ٤٤٢ ق)، احادیثی از شیخ صدوق ابن‌بابویه روایت کرده و از این طریق، با حلقۀ محدثان شیعه ارتباط داشته است (نک‌ : شواهد ... ، ١ / ١٦٨). ابن‌شهرآشوب (ص ٦٩) نام حسکانی را به دلیل تألیفاتی که دربارۀ امام علی (ع) داشت، در فهرست مؤلفان شیعه آورده است، اما ابن‌طاووس او را از جملۀ اهل سنت برمی‌شمارد ( اقبال ... ، ٢ / ٢٥١). آقابزرگ به نقل از نویسندۀ ریاض العلماء می‌نویسد که تشیع حسکانی نزد شیعه مسلم است و چه‌بسا او به‌سبب تقیه، مذهب خود را مخفی می‌داشت (افندی، ٣ / ٢٥٦-٢٥٧، ٢٩٦-٣٠٠؛ آقابزرگ، ٨ / ١٩٦).
گرچه گفته‌اند که حسکانی در موضوعات مختلف، دفاتر حدیث تنظیم کرده بود (فارسی، همان، ١٣٥)، آنچه از آثار وی در منابع ذکر شده، همگی در موضوع فضایل و مناقب امام علی و اهل بیت (ع) است. آثار حسکانی افزون بر اینکه در محافل زیدی خراسان مورد استفاده بود، از طریق برخی زیدیه همچون زیـد بن حسن بن علـی بیهقی به یمن انتقال یافت (نک‌ : ابراهیم بن قاسم، ١ / ٤٤٦). ازجمله کتاب الاربعون العلویة که جعفر بن احمد یمانی آن را با واسطه از طریق حسکانی روایت کرده است (نک‌ : ص ٤٣) و متن دعای افتتاح را می‌توان نام برد (ابراهیم بن قاسم، ٢ / ٦٦٣). همچنین حسکانی یکی از راویان مسند زید بن علی است که زید ابن حسن بن علی بیهقی آن‌را از طریق وهب‌الله پسر حسکانی روایت کرده است (همو، ٢ / ٦٦٥؛ مؤیدی، ١ / ٣١٩؛ نیز نک‌ : مسند زید بن علی، ٣٥).

آثـار

تألیفات حسکانی را حدود ١٠٠ اثر دانسته‌اند (فارسی، همان، ١٨٩) که تنها نام برخی از آنها را می‌دانیم؛ از آن جمله است:
١. شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. مؤلف این اثر را در پاسخ به ادعای یکی از مشایخ کرامیۀ خراسان نوشته است که در نزاع خود با نقیب علویان، ادعا کرده بود که هیچ‌یک از آیات قرآن کریم در شأن امام علی (ع) نازل نشده است (١/ ١٩-٢٠، ٢/٣٧٧). شواهدالتنزیل که به گفتۀ مؤلف، با شتاب و به طریق ایجاز نوشتـه شده است (همانجاها)، دو بخش دارد: بخش نخست (١/٢٠-٧٢) مربوط به خصایص و مناقب امام علی (ع) است و بخش دوم آن (١/٧٣ بب‌ ) به ذکر آیاتی می‌پردازد که در حق اهل بیت و امام علی (ع) نازل‌شده‌است. نویسنده در اثر خود از برخی منابع شیعی همچون تفسیر عیاشی، تفسیر فرات کوفی و تفسیر حبری بهره‌برده‌است (١/١٥، ٥٦، ١٤٦، جم‌ ؛ طباطبایی، ١٣٩-١٤٦). شواهد التنزیل در اختیار برخی از دانشمندان شیعه همچون ابن‌طاووس ( الطرائف، ٣٥) و ابن‌شهرآشوب (همانجا) بوده است، گرچه برخی از علما همچون افندی آن‌را ندیده بودند و در توضیح موضوع کتاب به‌احتمال سخن گفته‌اند (٣/٢٩٦). شواهد التنزیل در ١٣٩٣ ق در بیروت و در ١٤١١ ق در تهران به چاپ رسیده و فخرالدین کسایی آن را با عنوان بصائر یا قرآن و اهل بیت به فارسی ترجمه کرده است.
٢. «فضائل شهر رجب»، رساله‌ای است در فضایل اعمال ماه رجب کـه بـه ضمیمۀ چاپ دوم شواهـد التنزیل (٢/ ٤٨٨ بب‌ ) نیز در میراث حدیث شیعه به کوشش محمدباقر محمودی به چاپ رسیده است (ص ٥٣ بب‌ ‌).
٣. [مسألة فی] تصحیح خبر ردالشمس لعلی بن ابی‌طالب و ترغیم النواصب الشمس. حسکانی در این اثر حدیث ردالشمس را با توجه به سلسله‌راویان اهل سنت تصحیح کرده، که از سوی بسیاری از علمای اهل سنت مورد نقد قرارگرفته است (ابن‌تیمیه، ١٧٢ بب‌ ؛ نیز نک‌ : ابن‌کثیر، ٦ / ٨٨، ٩٣-٩٤).
٤. خصایص علی بن ابی ‌طالب فی القرآن (ابن‌شهرآشوب، همانجا) یا خصایص امیرالمؤمنین (ع) من القرآن المبین (آقابزرگ، ٧ / ١٦٦).
٥. دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة، که به گفتۀ مؤلف، در ١٠ جلد و مشتمل بـر اسانید حدیث غدیر خم بوده است (نک‌ : شواهد، ١ / ٢٥٢؛ ابن‌طاووس، اقبال، ٢ / ٢٣٩، ٢٥١؛ آقابزرگ، ٨ / ١٩٦).
٦-١٤. طیب الفطرة فی حب العترة، که حسکانی در کتاب شواهد (١ / ٣٤٠) از آن نام برده‌است؛ تنظیم اسانید حدیث «انا مدینة العلم» که به‌صورت کتابی مجزا بوده است (همان، ١ / ١١٠)؛ رساله‌ای در تقدم امام علی (ع) در اسلام (همان،١ / ١١٨)؛ الارشاد الى اثبات نسب الاحفاد (همان، ١ / ١٦٦)؛ رسالة فی مؤاخاة رسول الله علیاً صلوات الله علیهما (همان، ١ / ٣٥٨)؛ الخصائص (همان، ١ / ٤٩٠، ٢ / ١٧)؛ اثبات النفاق (همان، ١ / ٥٥١)؛ کتاب القمع [ النواصب] (همان، ٢ / ٣٦)؛ الحاوی لاعلی المرقات (همان، ٢ / ٣٦١).
همان‌گونه که آشکار است همگی این آثار دربارۀ منزلت و مناقب اهل بیت به‌ویژه امام علی (ع) تنظیم‌شده‌است. همچنین فارسی (همان، ١٧٠) می‌نویسد که حسکانی احادیثی را که از پدرش شنیده بـود، با نام الفوائد جمع کـرده است (نیز نک‌ : همو، انتخاب صریفینی، ٤٣٨).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابراهیم بن قاسم، طبقات الزیدیة الکبرى، به کوشش عبدالسلام بن عباس وجیه، عمان، ١٤٢١ ق / ٢٠٠١ م؛
ابن‌تیمیه، احمد، منهاج السنة النبویة، به‌کوشش محمد رشاد سالم، ریاض، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، ١٤١٥ ق / ١٩٩٥ م؛
ابن‌شهرآشوب، محمد، معالم ‌العلماء، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٥٣ ق؛
ابن‌طاووس، علی، اقبال الاعمال، به‌کوشش جواد قیومی اصفهانی، قم، ١٤١٤ ق؛
همو، الطرائف، قم، ١٣٩٩ ق؛
ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، به‌کوشش علی شیری، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به‌کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق؛
جعفر بن احمد یمانی، الاربعون العلویة، به کوشش عبدالفتاح کبسی، عمان، ١٤٢٣ ق / ٢٠٠٢ م؛
حسکانی، عبیدالله، شواهد التنزیل، به کوشش محمدباقر محمودی، تهران، ١٤١١ ق / ١٩٩٠ م؛
همو، «فضائل شهر رجب»، به‌کوشش محمدباقر محمودی، میراث حدیث شیعه، به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خویی، قم، ١٣٨٢ ش، ج ١١؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، به‌کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
همو، تذکرة الحفاظ، بیروت، ١٣٧٤ ق؛
سمعانی، عبدالکریم، التحبیر، به کوشش منیره ناجی سالم، بغداد، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
سیوطی، طبقات الحفاظ، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
طباطبایی، کاظم و طاهره رضی، « تفسیر عیاشی و بازیابی اسانید در روایـات آن در شواهـد التنزیل»، مقالات و بررسیها، تهران، ١٣٨٥ ش، شم‌ ٧٩؛
عبدالقادر قرشی، الجواهر المضیئة، به‌کوشش عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٤١٣ ق / ١٩٩٣ م؛
فارسی، عبدالغافر، سیاق تاریخ نیسابور، انتخاب صریفینی، به کوشش محمدکاظم محمودی، قم، ١٤٠٣ ق / ١٣٦٢ ش؛
همو، همان، انتخاب ناشناس، تهران، ١٣٨٤ ش؛
مسند زید بن علی، به‌کوشش عبدالواسع واسعی، بیروت، ١٩٦٦ م؛
مؤیدی، مجدالدین، لوامع الانوار، صعده، ١٤١٤ ق / ١٩٩٣ م.

مسعود تاره