اِبْنِ كَرَكی، ابوالوفاء ابراهيم بن عبدالرحمن بن محمد بن اسماعيل كركی، ملقب به برهان‌الدين (٨٣٥-٩٢٢ق / ١٤٣٢-١٥١٦م)، قاضی و فقيه حنفی و رجل سياسی مصر. كنيۀ او را ابوالفضل نيز گفته‌اند. اصل خاندان او به كرك (در شرق اردن) باز می‌گردد. مادرش زنی چركسی از موالی يشبك اتابك بود. او در قاهره متولد شد و پس از حفظ قرآن به خواندن و حفظ برخی كتب متداول چون اربعين نووی، شاطبيه، مختصر قدوری و الفيۀ ابن مالك مشغول شد. او از استادانی مانند ابن حجر عسقلانی، علم‌الدين بلقينی، قلقشندی، ولوی سفطی، امين آقسرايی و ابن همام و ديگران بهره برد و به كسب اجازه از آنان نايل آمد و در تفسير، فقه، حديث و ادبيات تبحر يافت. او بر اثر كثرت معاشرت با امرا و بزرگان ترك، زبان تركی را خوب می‌دانست (سخاوی، ١ / ٥٩-٦١). اگرچه به صورت دقيق مشخص نيست كه ابن كركی چگونه و به چه وسيله به بارگاه امير قايتبای راه يافته است، اما سخاوی (همانجا) از سفر وی در ملازمت امير به بحيره ياد كرده و به وضوح اشاره می‌كند كه اين سفر قبل از به سلطنت رسيدن قايتبای و در زمان امارت او بوده است. او اندكی بعد با به سلطنت رسيدن قايتبای (حك‌ ٨٧٢-٩٠١ق) بيش از پيش نزد سلطان تقرّب يافت و نديم خاص او شد، چنانكه در خلوت و جمع در ملازمت او بود. گويا سلطان بسياری از صاحب منصبان را عزل كرده، اختيارات آنان را بدو سپرده بود. سخاوی (١ / ٦١-٦٣) و عيدروسی (ص ١٠٢) به تفصيل به شرح مناصب او پرداخته‌اند. او در سفرها از جمله سفر به شام، حلب، بيت‌المقدس، مكه و مدينه در ركاب سلطان بود (سخاوی، ١ / ٦٢). در ٨٨٣ق (همو، ١ / ٦٣؛ تونكی، ٣ / ١٨٠) خاطر سلطان از او رنجيده شد و وی در ٨٨٦ق به كلی از حضور در بارگاه منع گرديد (سخاوی، همانجا؛ عيدروسی، ١٠٢). آنگاه مدتی در خانۀ خويش به تدريس و افتاء اشتغال ورزيد، تا اينكه در ٨٩٨ق به امامت اعاده شد و سال بعد اقراءِ حديث و مشيخۀ اشرفيه را نيز به دست آورد. در ٩٠٣ق در عهد ناصرالدين محمد بن قايتبای (حك‌ ٩٠١-٩٠٤ق) به قضاءِ حنفيه منصوب گرديد، ليكن در ٩٠٦ق بار ديگر معزول شد و به روزگار شرف‌الدين غوری (حك‌ ٩٠٦-٩٢٢ق) مقام قضا به وی پيشنهاد گرديد، اما آن را نپذيرفت (عيدروسی، ١٠٢-١٠٣). مرگ ابن كركی در قاهره، بر اثر غرق شدن در بركه‌ای كه مقابل خانه‌اش قرار داشت، روی داد (غزی، ١ / ١١٢؛ ابن عماد، ٨ / ١٠٤).

آثـار

١. تاريخ ابراهيم كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ ملی پاريس موجود است (دوسلان، شم‌ ١٩٣١)؛ ٢. فيض المولی الكريم علی عبده ابراهيم، در فقه حنفی كه نسخ خطی آن در كتابخانه‌های مصر، تركيه و جز آن موجود است (نك‌ : ازهريه، ٢ / ٢٣٤؛ خديويه، ٣ / ٩٨؛ منجد، ٣١؛ TS، شم‌ ‌GAL, II / ١٠١;
GAL, S, II / ٩٥;
٤٠٧٨). همچنين نسخه‌ای تحت عنوان مجموعة المسائل در كتابخانۀ دانشگاه یيل وجود دارد (نموی، شم‌ ٩٢١).

مآخذ

ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛
ازهريه، فهرست؛
تميمی، تقی‌الدين بن عبدالقادر، الطبقات السنية فی تراجم الحنفية، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو، رياض، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
تونكی، محمود حسن، معجم المصنفين، بيروت، ١٣٤٤ق؛
خديويه، فهرست؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛
عيدروسی، عبدالقادر، تاريخ النور السافر، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
غزی، محمدبن محمد، الكواكب السائرة، به كوشش جبرائيل سليمان جبّور، بيروت، ١٩٤٥م؛
منجد، صلاح‌الدين، المخطوطات العربية فی فلسطين، بيروت، ١٩٨٢م؛
نيز:

De Slane;
GAL;
GAL ,S;
Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the Yale University Library, New Haven, ١٩٥٦;
TS.

قهار مقیمی