دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٥٢ - ادب القاضی
ادب القاضی
نویسنده (ها) :
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَدَبُ الْقاضی، یا ادب القضاء، عنوانی مشترك برای شماری از نوشتههای فقیهان مذاهب اسلامی دربارۀ آنچه به آداب قضا و شرایط قاضی از نظر شرع اسلام مربوط میشود.
در پی گسترده شدن قلمرو سرزمینهای اسلامی و به طبع نیاز بیشتر به قاضیان، وجود دستور عملهای مدون برای امر قضا از دیدگاه شرع اسلام لازم مینمود، دستور عملهایی كه مشتمل باشد بر شروطی كه باید در شخص جمع آید تا بتواند به عنوان قاضی نصب گردد و سپس آدابی كه در امر قضا باید رعایت كند. آداب قضا بهتدریج بهصورت جزئی از مسألۀ كلی قضا در كنار مسائل و ابواب گوناگون فقهی مطرح شد و مسائلی گوناگون را در برگرفت كه به برخی از آنها اشاره میشود: قاضی برای رسیدگی به دعاوی باید مكان وسیعی را انتخاب كند كه عدۀ بیشتری از دادخواهان به آسانی توان دسترس به وی را داشته باشند (ابن ابیالدم، ٥٨ - ٥٩)، در جلسات دادرسی باید اهل علم حضور داشته باشند تا اگر مسائلی پیچیده مطرح شد، قاضی برای مشاوره از آنان بهره گیرد (همو، ٦٤)، رعایت عدل و انصاف و مساوات در میان متخاصمین، تا آنجا كه حتی در پاسخگویی به سلام، یكی از آن دو را بر دیگری مقدم ندارد (همو، ٨٣ - ٨٨)؛ همچنین مسائلی چون احكام مربوط به شهادات، شرایط شهادت و كیفیت ادای آن (همو، ٣٢٢ به بعد) و اینكه آیا با عزل یك قاضی حكم وی نیز فسخ میگردد، یا نه (همو، ١٤٢-١٤٦). به هر صورت آثار متعددی با عنوان ادب القاضی از سوی فقیهان تألیف شد و شایان توجه اینكه فقهای حنفی و شافعی بیشتر به این موضوع پرداختند، چه عملاً در امر قضا نقشی مؤثر داشتند و لزوم تألیف چنین آثاری را به خوبی حس میكردند. فقیهان دیگر مذاهب بیشتر در ضمن مجموعههای فقهی در بابی با همین عنوان، یا در بابهای عامتری با عنوان قضا یا اقضیه به مباحث فقهی مربوط به آداب قضا پرداختهاند. مثلاً از امامیه، ابن بابویه در من لایحضره الفقیه (٣/ ٦ به بعد)، شیخ مفید در المقنعه (ص ٧٢٢)، شیخ طوسی در المبسوط (٨/ ٨١ به بعد) و ابن ادریس در السرائر (٢/ ١٥٦ به بعد) بابهایی را با عنوان ادب القاضی یا آداب القضاء یا ادب القضاء گشودهاند. نظیر چنین ابوابی در مجامیع حدیثی اهل سنت و نیز در آثار فقهی مالكیان و حنبلیان نیز یافت میشود (برای آثار مستقل، نك : دنبالۀ مقاله).
آثار حنفی
١. ادبالقاضی، تألیف قاضی ابویوسف (د ١٨٢ق) شاگرد بنام ابوحنیفه كه حاجی خلیفه (١/ ٤٦) آن را نخستین تصنیف دربارۀ آیین قضا در فقه اسلامی شمرده است. ٢. ادب القاضی، تألیف شاگرد دیگر ابوحنیفه، محمد بن حسن شیبانی (د ١٨٩ق). از این كتاب نسخهای در دست نیست، اما پزدوی (١/ ١٧) و فضلالله بن روزبهان (ص ١٠٣، ١٠٦، ١٢٧) از آن سود بردهاند. ٣. ادبالقاضی، از حسن ابن زیاد لؤلؤی (د ٢٠٤ق) كه او نیز از یاران ابوحنیفه بود و مدتی قضای كوفه را بر عهده داشت (ابن ندیم، ٢٥٨). ٤. ادبالقاضی، تألیف محمد بن سماعه (د ٢٣٣ق) فقیه و قاضی بغدادی و از شاگردان ابو یوسف (همو، ٢٥٨- ٢٥٩). ٥. ادبالقاضی، از احمد بن عمر، معروف به خصّاف (د ٢٦١ق) كه از پر اهمیتترین كتب در این زمینه بوده، و بسیار مورد توجه واقع شده است (برای رواج آن، مثلاً نك : فضلالله، ٧٧، ١٠٢، ١٢٧، جم ؛ فادانی، ٣٨). از این اثر نسخ بسیاری در دست است كه از آن میان میتوان به نسخههای موجود در كتابخانههای عباسیۀ بصره (خاقانی، ١/ ٤٠)، كوپریلی (كوپریلی، ١/ ٢٧٠)، فاتح، ملاچلبی و رامپور اشاره كرد (نك : GAS, I/ ٤٣٧) بر این كتاب برخی نویسندگان شرحهایی نوشتهاند از جمله عبدالعزیز بن احمد حلوایی (د ٤٥٦ق) (حاجی خلیفه، همانجا) و حسامالدین عمر بن عبدالعزیز (د ٥٣٦ق) از بزرگان حنفی خراسان كه شرح وی مشهورترین شروح ادب القاضی خصاف است. نسخههایی خطی از آن در كتابخانههای ظاهریه (ظاهریه، ١/ ٤٢٢- ٤٢٣)، دارالكتب مصر (خدیویه، ٣/ ٧٢-٧٣) و غیر آنها موجود است (نك : GAS، همانجا). ٦. ادب القاضی، از ابوخازم عبدالحمید بن عبدالعزیز (د ٢٩٢ق) كه مدتی قاضی شام، كوفه و كرخ بغداد بود (ابنندیم، ٢٦١؛ خطیب، ١١/ ٦٢). ٧. ادبالقاضی و القضاء، تألیف ابومهلب هیثم بن سلیمان قیسی (د ح ٣١٠ق) قاضی تونس كه تنها بخشی از آن در دست است كه به كوشش فرحات دشراوی در تونس (١٩٧٠م) چاپ شده است. ٨. ادب القاضی، تألیف احمد بن اسحاق ابوجعفر تنوخی (د ٣١٧ق) ادیب، مفسر و محدث (حاجی خلیفه، همانجا). ٩. ادب القاضی، از عبدالله بن حسین ابومحمد نیشابوری ناصحی (د ٤٤٧ق) قاضی القضات خراسان كه به گفتۀ زركلی (٤/ ٧٩) نسخهای از آن در دمشق موجود است. ١٠. ادب القاضی، از احمد بن سلیمان، معروف به كمال پاشازاده (د ٩٤٠ق) كه مدتی عهدهدار قضای ادرنه بود. نسخههایی از این اثر در كتابخانههای برلین ( آلوارت، شم ٤٩٥١) و وین (فلوگل،شم ١٧٩١) موجود است. ١١. ادب القضاة، از عبدالوهاب بن احمد شعرانی (د ٩٧٣ق) (نك : زركلی، ٤/ ١٨٠).
آثار شافعی
١. ادبالقاضی، از محمد بن ادریس شافعی (ابنندیم، ٢٦٤) كه غزالی نیز در احیاء به آن اشاره دارد (نك : GAL, S, I/ ٣٠٤) ٢. ادب القضاة، تألیف محمد بن عبدالله بن عبدالحكم (د ٢٦٨ق) از فقهای شافعی در مصر (ذهبی،١٢/ ٥٠١). ٣. ادب القضاء، اثر ابوسعید حسن بن احمد اصطخری (د ٣٢٨ق) قاضی قم و متصدی حسبۀ بغداد (همو، ١٥/ ٢٥١). ٤. ادب القاضی، تألیف ابوالعباس ابن قاص (د ٣٣٥ق) (نك : ابواسحاق، ١٢٠). سزگین نسخهای از آن را در كتابخانۀ فیضالله افندی یاد كرده است (GAS, I/ ٤٩٧) ٥. ادب القضاء یا القاضی، از ابوبكر ابنحداد مصری (د ٣٤٤ق) كه خود مدتی قضای مصر را بر عهده داشته است (ذهبی، ١٥/ ٤٤٧؛ سبكی، ٣/ ٧٩-٨٠). ٦. ادب القضاة، تألیف قفال شاشی (د ٣٦٥ق) (اسنوی، ٢/ ٨٠). ٧. ادب القضاء، تألیف ابومحمد حسن بن احمد حداد بصری از فقهای سدۀ ٤ق (سبكی، ٣/ ٢٥٥). ٨. ادب القضاء، اثر ابوالحسن محمد بن یحیی بن سراقۀ عامری (د ٤١٠ق) فقیه اهل بصره (ابن قاضی شهبه، ١/ ١٩٥). ٩. ادبالقضاء، از ابومنصور عبدالقاهر بن طاهر بغدادی (د ٤٢٩ق) (زحیلی، ٦٧٦). ١٠. ادب القاضی، تألیف ابوالحسن ماوردی (د ٤٥٠ق) كه آن را محییالدین سرحان در بغداد (١٣٩١ق/ ١٩٧١م) منتشر كرده است. ١١. ادب القاضی، تألیف ابوعاصم محمد بن احمد عَبّادی هروی (د ٤٥٨ق) (ذهبی، ١٨/ ١٨١). ١٢. ادب القضاة، از ابوالحسن علی بن احمد زبیلی (؟) مؤلف سدۀ ٥ق (اسنوی، ٢/ ٥). ١٣. ادب القضاء، از ابوالمعالی مجلّی بن جُمیع قرشی مخزومی (د ٥٥٠ق) كه نام دیگر آن العمدة است (همو، ١/ ٥١١ -٥١٢؛ زحیلی، ٦٧٧). ١٤. ادب القاضی، نوشتۀ ابوسعد عبدالكریم سمعانی (د ٥٦٢ق) كه نسخهای از آن در كتابخانۀ عارف حكمت موجود است (نك : كحاله، ٢٧). ١٥. ادب القضاة، تألیف ابن ابی الدم (د ٦٤٢ق) كه توسط محمدمصطفی زحیلی در دمشق (١٣٩٥ق/ ١٩٧٥م) منتشر گردیده است. ١٦. ادب القضاة، اثر شرفالدین احمد بن مسلم بن سعید قرشی ملحی (د ٧٩٣ق) كه نسخهای از آن در كتابخانۀ عباسیۀ بصره موجود است (زحیلی، همانجا). ١٧. ادب الحكام فی سلوك طرق الاحكام، از شرفالدین غزی (د ٧٩٩ق) كه به آداب القضاة نیز معروف است و نسخهای از آن در دارالكتب مصر (خدیویه، ٣/ ١٩٠) وجود دارد و مختصری از آن با عنوان عمادالرضا ببیان ادب القضاء از زكریا بن محمد انصاری مصری (د ٩٢٦ق) به صورت خطی در دارالكتب مصر (نك : سید،١/ ٣٠٩-٣١٠) و كتابخانۀ چستربیتی ( آربری، شم ٤٤٦٣(٣)) موجود است. ١٨. ادب القضاء، از محمد بن احمد سمنودی، مشهور به ابن محلی (د ٨٩٠ق) (سخاوی، ٧/ ١٦-١٧). ١٩. الدیباج المذهب فی احكام المذهب فی ادب القضاء، كه مؤلف آن شناخته نیست و نسخهای از آن در دارالكتب مصر (زحیلی، ٦٧٨) وجود دارد.
آثار دیگر مذاهب
١. ادب القاضی، از ابوعبید قاسم بن سلام (د ٢٢٤ق) از فقیهان اصحاب حدیث (ابن ندیم، ٧٨؛ نیز ه د، ٥/ ٧٠٩)؛ ٢. ادب القاضی، از ابن قتیبۀ دینوری (د ٢٧٦ق) (ذهبی، ١٣/ ٢٩٦- ٢٩٧)؛ ٣. ادبالقاضی، تألیف محمدبنجریر طبری (د ٣١٠ق)پایهگذار مذهب جریری (ابن ندیم، ٢٩١)؛ ٤. ادب القضاء، از احمد بن محمد خلاّل(د٣١١ق)ازفقیهانحنبلی(ذهبی،١٢/ ٥٣٠)؛ ٥. آداب القاضی و المفتی، اثر قاضی محمد بن احمد صعدی (د ١١٨٢ق) از فقیهان زیدی (حسینی، ١/ ٢٦).
محمد بن سحنون (د ٢٥٦ق) نیز كتاب مفصلی داشته كه ١٠ جزء از آن در باب ادب القضاة بوده است (نك : قاضی عیاض، ٣/ ١٠٦-١٠٧).
مآخذ
ابن ابی الدم، ابراهیم، ادب القضاء، به كوشش محمدمصطفی زحیلی، دمشق، ١٩٧٥م؛
ابن ادریس، محمد، السرائر، قم، ١٤١٠ق؛
ابن بابویه، محمد، من لایحضره الفقیه، به كوشش حسن موسوی خرسان، بیروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبكر، طبقات الشافعیة، به كوشش حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دكن، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛
ابنندیم، الفهرست؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، طبقات الفقهاء، به كوشش خلیل میس، بیروت، دارالقلم؛
اسنوی، عبدالرحیم، طبقات الشافعیة، به كوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م؛
پزدوی، علی، «اصول الفقه»، در حاشیۀ كشف الاسرار علاءالدین بخاری، استانبول، ١٣٠٨ق؛
حاجی خلیفه، كشف؛
حسینی، احمد، مؤلفات الزیدیة، قم، ١٤١٣ق؛
خاقانی، علی، مخطوطات المكتبة العباسیة فی البصرة، بغداد، ١٣٨٠ق/ ١٩٦١م؛
خدیویه، فهرست؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ق؛
زحیلی، محمدمصطفی، مقدمه و تحشیه بر كتاب ادب القضاء (نك : هم ، ابن ابی الدم)؛
زركلی، اعلام؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الكبری، به كوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٥م؛
سخاوی، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛
سید، فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛
طوسی، محمد، المبسوط، قم، ١٣٥١ش؛
ظاهریه، خطی (فقه حنفی)؛
فادانی، محمدیاسین، اتحاف المستفید، دمشق، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
فضلالله بن روزبهان، سلوك الملوك، به كوشش محمد نظامالدین و محمد غوث، حیدرآباد دكن، ١٣٨٦ق/ ١٩٦٦م؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارك، به كوشش احمد بكیر محمود، بیروت/ طرابلس، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
كحاله، عمررضا، المنتخب من مخطوطات المدینة المنورة، دمشق، ١٣٩٣ق؛
كوپریلی، خطی؛
مفید، محمد، المقنعة، قم، ١٤١٠ق؛
نیز:
Ahlwardt;
Arberry;
GAL,S;
GAS;
Flügel, G., Die arabischen, persischen, türkischen Handschriften..., Wien, ١٨٦٥-١٨٦٧.
بخش فقه و علوم قرآنی و حدیث