اِسْنَوی‌، ابو محمد عبدالرحیم بن حسن بن علی قرشی اموی‌، ملقب به جم‌ال‌الدین (٧٠٤-٧٧٢ق‌/ ١٣٠٥-١٣٧٠م‌)، محدث‌، فقیه شافعی مذهب و ادیب مصری‌. حسینی كنیۀ او را ابوعبدالله آورده است (ص ٢٣٦).
وی در شهر اسنا، از شهرهای صعید مصر، زاده شد و در آنجا قرآن را حفظ كرد. پس از فراگیری علوم مقدماتی در ٧٢١ق از زادگاهش به قاهره مهاجرت كرد و به تحصیل علوم اسلامی پرداخت‌. نزد مشایخی چون دبوسی، عبدالقادر بن ملوك‌، حسن بن اسد بن اثیر، عبدالمحسن ابن احمد صابونی، یونس بن ابراهیم عسقلانی و دیگران حدیث شنید و از مجدالدین ابی بكر بن اسماعیل زنكلونی (یا سنكلونی)، قطب‌الدین محمد بن عبدالصمد سنباطی، تقیالدین سبكی، جلال‌الدین قزوینی، جم‌ال الدین احمد بن محمد وجیزی و دیگران فقه آموخت‌. افزون بر این وی نزد ابوحیان غرناطی، ابوالحسن علی بن احمد انصاری نحوی‌، پدر سراج‌الدین ابن ملقن‌، به فراگیری علم نحو پرداخت (ابن قاضی شهبه‌، طبقات‌...، ٣/ ١٣٣؛ ابن حجر، ٣/ ١٣٢-١٣٣؛ ابن‌تغری‌بردی‌، المنهل‌...، ٤/ ١١٩). همچنین علوم عقلی را از علاءالدین قونوی‌، بدرالدین تستری و دیگران آموخت‌.
اسنوی از ٧٢٧ق در مدارس مشهور قاهره چون آقبغاویه‌، ملكیه‌، فارسیه‌، فاضلیه‌، ناصریه و منصوریه و نیز در جامع ابن طولون به تدریس پرداخت (ابن قاضی شهبه‌، همانجا؛ ابن تغری بردی‌، النجوم‌، ١١/ ١١٤- ١١٥). در ٧٥٩ق سرپرستی بیت المال و حسبه را بر عهده گرفت‌، ولی به سبب مشاجره‌ای كه در ٧٦٢ق بین او و وزیر ابن قزوینه پیش آمد، از حسبه كناره گرفت و در ٧٦٦ق سرپرستی بیت المال را نیز رها كرد (ابن قاضی شهبه‌، همان‌، ٣/ ١٣٣-١٣٤؛ ابن حجر، ٣/ ١٤٩؛ شوكانی، ١/ ٣٥٣).
اسنوی از نظر علمی در زمان خود، از شهرت بسزایی برخوردار بود تا آنجا كه او را «شیخ الشافعیه‌» نامیده‌اند و از سراسر مصر برای فراگیری علوم نزد وی گرد میآمدند. وی شاگردان بسیاری در فقه تربیت كرد و به گفتۀ ابن قاضی شهبه (همانجا) بسیاری از علمای مصر از شاگردان او بوده‌اند. از جم‌لۀ آنان محب الدین محمود، بدرالدین حسن و صدرالدین عبدالكریم فرزندان علاءالدین قونوی‌، بهاءالدین علی بن محمد اَقْفَهسی، جم‌ال‌الدین اسیوطی، برهان الدین ابراهیم بن موسی ابناسی، سراج‌الدین ابن ملقن‌، بدرالدین محمد بن بهادر زركشی و شهاب الدین احمد بن ابیالقاسم اخمیمی را می‌توان نام برد (همو، تاریخ‌، ٣/ ٢٢٦، ٤٥١؛ ابن تغری بردی‌، المنهل‌، ٤/ ١١٩- ١٢٠؛ ابن ایاس‌، ١(٢)/ ٤٥٢؛ برای دیگر شاگردان او، نك‌ : هیتو، ٢٢-٢٤).
از ویژگیهای اخلاقی وی‌، رسیدگی به امور شاگردان‌، احسان و بخشش به مستمندان و تواضع را بر شم‌رده‌اند. پدر ابن قاضی شهبه و ابوالفضل عراقی شرح حال مستقلی دربارۀ اسنوی نوشته‌اند (ابن قاضی شهبه‌، طبقات‌، ٣/ ١٣٤؛ سیوطی، بغیة...، ٢/ ٩٢).
به گفتۀ بیشتر مورخان وی به طور ناگهانی درگذشت و پس از آنكه ظاهراً در جامع حاكم بامرالله‌، بر جنازۀ او نماز گزاردند، در نزدیكی مقابر صوفیه به خاك سپرده شد (ابن قاضی شهبه‌، همان‌، ٣/ ١٣٤- ١٣٥؛ ابن تغری بردی‌، المنهل‌، ٤/ ١٢٠؛ نیز قس‌: سیوطی، حسن‌...، ١/ ٤٣٠، كه تاریخ وفات او را ٧٧٠ق ذكر كرده است‌).
برهان الدین قیراطی در رثای اسنوی قصیده‌ای لامیه در ٩٢ بیت سروده‌، و در آن فضایل اخلاقی و علمی او را ستوده است (نك‌ : همان‌، ١/ ٤٣٠-٤٣٤).

آثار

تألیفات بسیاری از اسنوی در زمینه‌های فقهی، اصولی و ادبی بر جای مانده است كه عبارتند از:

الف - چاپی

١. التمهید فی تخریج الفروع علی الاصول‌، كه تألیف آن در ٧٦٨ق پایان یافته است (ابن قاضی شهبه‌، همان‌، ٣/ ١٣٥؛ برای عناوین دیگرِ كتاب‌، نك‌ : سیوطی، بغیة، ٢/ ٩٣؛ حاجی خلیفه‌، ١/ ٤٨٤- ٤٨٥؛ خدیویه‌، ٧/ ٣١؛ GAL, I/ ١١١). وی در این اثر كیفیت استنباط احكام شرعی را بر مبنای اصول تشریح كرده است‌. این كتاب به كوشش محمد حسن هیتو نخستین بار در دمشق (١٩٧١م)‌) و سپس در بیروت (١٩٨٠م‌) به چاپ رسید. شیخ محمد صرخدی (د ٧٩٢ق‌) آن را با عنوان مختصر التمهید خلاصه كرده است (حاجیخلیفه‌، ١/ ٤٨٥). ٢. طبقات الشافعیۀ. این كتاب كه تألیف آن در ٧٦٩ق پایان یافت‌، از مهم‌ترین آثار اسنوی به شم‌ار می‌آید. وی از عصر محمد بن ادریس شافعی به ترتیب حروف الفبا به شرح حال شافعیان پرداخته است (ابن قاضی شهبه‌، همانجا). این اثر در بغداد (١٣٩٠ق‌/ ١٩٧٠م‌) به كوشش عبدالله جبوری و سپس در بیروت (١٩٧٨م‌) به كوشش كمال یوسف حوت به چاپ رسیده است‌. ٣. الكلمات المهمۀ فی مباشرۀ اهل الذمۀ. این كتاب به كوشش م‌. پرلمان در ١٩٥٨م ضمن جزء دوم «یادنامۀ گلدسیهر» به چاپ رسیده است‌. ٤. الكوكب الدری فیما یتخرج علی الاصول النحویۀ من الفروع الفقهیۀ، كه در ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م در بیروت به چاپ رسید (برای عناوین دیگر آن‌، نك‌ : ابن قاضی شهبه‌، سیوطی، همانجاها؛ بغدادی‌، هدیۀ، ١/ ٥٦١). ٥. نهایۀ السؤل فی شرح منهاج الوصول الی علم الاصول‌، كه شرحی است بر كتاب منهاج الوصول بیضاوی‌. اسنوی تألیف آن را در ٧٤٠ق به پایان برده است‌. به گفتۀ ابن قاضی شهبه (همانجا) و ابن حجر عسقلانی (٣/ ١٤٩)، نهایۀالسؤل بهترین شرح موجود بر كتاب بیضاوی است‌. این كتاب در ١٣١٦ و ١٣١٧ق در حاشیۀ كتاب التقریر و التحبیرِ ابن امیر حاج در بولاق و بارها پس از آن به طبع رسیده است‌. یكی از شاگردان اسنوی به نام بدرالدین زركشی تكمله‌ای بر آن نوشته كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ ازهریه وجود دارد (نك‌ : جبوری‌، ١/ ٢٧- ٢٨). ٦. مطالع الدقائق فی تحریر الجوامع و الفوارق‌. این كتاب كه در مصر به چاپ رسیده‌، اشتباهاً به تاج‌الدین سبكی نسبت داده شده است (نك‌ : مطیعی، «ط»).

ب - خطی

١. ایضاح المشكل فی احكام الخنثی المشكل (برای نسخه‌ها، نك‌ : ازهریه‌، ٢/ ٤٤٩؛ ظاهریه‌، فقه شافعی، ٣٠؛ آلوارت‌، شم‌ ٤٧٩٠). ٢. تذكرۀ النبیه فی تصحیح التنبیه‌. این كتاب حاشیه‌ای است بر تصحیح التنبیه نووی كه خود شرحی است بر التنبیه فیروزآبادی (برای نسخه‌های موجود، نك‌ : ازهریه‌، ٢/ ٤٧٤؛ ظاهریه‌، همان‌، ٥٦ - ٥٨؛ ماخ‌، شم‌ ١٣٨٩). ٣. التنقیح فیما یرد علی التصحیح‌. این اثر نیز حاشیه‌ای بر تصحیح التنبیه نووی است كه اسنوی تألیف آن را در ٧٣٧ق به پایان برده است (ابن قاضی شهبه‌، همان‌، ٣/ ١٣٥؛ نیز نك‌ : ظاهریه‌، همان‌، ٦٩؛ برای نسخه‌ها، نك‌ : همانجا؛ ماخ‌، شم‌ ١٣٨٨ ؛ نیز قس‌: GAL, I/ ٦٧٠). ٤. جواهر البحرین فی تناقض الحبرین‌، در فقه‌. اسنوی تألیف این كتاب را در ٧٣٥ق به پایان برد (ابن قاضی شهبه‌، همانجا؛ برای نسخه‌ها، نك‌ : ظاهریه‌، مجامیع‌، ٢/ ٥٨، فقه شافعی، ٧٦-٧٧؛ خدیویه‌، ٣/ ٢١٥، ٢٦٩؛ سید، ١/ ٢٢٥؛ GAL, S, I/ ١٠٧). به گفتۀ حاجی خلیفه (١/ ٦١٣) محمد بن محمد اسدی قدسی (د ٨٠٨ق‌) كتابی به نام تجنب الظواهر فی اجوبۀ الجواهر در رد كتاب مذكور، و جلال‌الدین محمد بن احمد محلی (د ٨٦٤ق‌) نیز تعلیقاتی بر آن نوشته است‌. ٥. زوائد الاصول‌. اسنوی پس از به پایان بردن شرح منهاج بیضاوی‌، نواقصی در متن كتاب مشاهده كرد كه با استفاده از المحصول فخررازی‌، الاحكام آمدی و مختصر ابن حاجب‌، در این اثر به تكمیل آن پرداخت (برای نسخه‌های آن‌، نك‌ : روشن‌، ١٤١٠؛ آربری‌، شم‌ ٣٧٤٥ ؛ ماخ‌، شم‌ ٨٨٨). ٦. طراز المحافل فی الغاز المسائل‌، در فقه (برای نسخه‌هایی از آن‌، نك‌ : ظاهریه‌، فقه شافعی، ١٧٨؛ ازهریه‌، ٢/ ٥٥٣؛ خدیویه‌، ٣/ ٢٤٢؛ آربری‌، شم‌ ٣٤٠٨). ٧. الفتاوی الحمویۀ، یا المسائل الحمویۀ، كه مؤلف ١٠٠ مسألۀ فقهی را در آن طرح كرده‌، و شیخ شرف الدین بارزی حموی آنها را پاسخ گفته است (برای نسخه‌ها، نك‌ : ازهریه‌، ٢/ ٥٦٠؛ آلوارت‌، شم‌ ٣٦٣٤ ؛ نیز نك‌ : چلبی، ٢٥؛ ، GAL, S همانجا). ٨. الفروق فی شرح المنهاج نووی (برای نسخه‌ها، نك‌ : سید، ١/ ٣١٢؛ GAL, S, I/ ٤٩٦-٤٩٧؛ نیز پرچ‌، شم‌ ٩٦٤-٩٦٥). ٩. كافی المحتاج الی شرح المنهاج نووی (برای نسخه‌ها، نك‌ : ظاهریه‌، همان‌، ٢٣٧- ٢٣٨؛ ازهریه‌، ٢/ ٥٩٦ -٥٩٧؛ ماخ‌، شم‌ ١٤٢٩). از آنجا كه در منابع متقدم‌، تنها به یك شرح منهاج نووی از اسنوی اشاره شده است (نك‌ : ابن قاضی شهبه‌، طبقات‌، ٣/ ١٣٥؛ ابن حجر، ٣/ ١٤٨)، رابطه میان كافی المحتاج با الفروق قابل تأمل است‌. ١٠. نهایۀ الراغب فی شرح عروض ابن الحاجب‌، كه شرحی بر كتاب المقصد الجلیل فی علم الخلیل ابن حاجب است (حاجی خلیفه‌، ٢/ ١١٣٤؛ برای نسخه‌ها، نك‌ : سید، ٣/ ١٧٨؛ ٢ ESC، شم‌ ٤١٠ ؛ برای برخی دیگر از آثار او، نك‌ : خدیویه‌، ٧/ ٣٥٥، ٤٠٩؛ سید، ٣/ ٩٨٦؛ روشن‌، ١٤٠٩-١٤١٠؛ فهرس‌...، ٦/ ١١٤؛ TS، شم‌ ٤٤١٧-٤٤٢٢؛ GAL, S, I/ ٦٧٠, II/ ١٠٧, ١١١;
GAL, I/ ٥٤٣؛.برای آثار یافت نشده‌، نك‌ : ابن قاضی شهبه‌، همانجا؛ شوكانی، ١/ ٣٥٢-٣٥٣؛ بغدادی‌، ایضاح‌، ١/ ١٣٨).

مآخذ

ابن ایاس‌، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره‌، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
ابن تغری بردی‌، المنهل الصافی، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
همو، النجوم‌؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، الدرر الكامنۀ، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٤ق‌/ ١٩٧٤م‌؛
ابن قاضی شهبه‌، ابوبكر، تاریخ‌، به كوشش عدنان درویش‌، دمشق‌، ١٩٧٧م‌؛
همو، طبقات الشافعیۀ، به كوشش عبدالعلیم‌خان‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٩ق‌/ ١٩٧٩م‌؛
ازهریه‌، فهرست‌؛
بغدادی‌، ایضاح‌؛
همو، هدیه‌؛
جبوری‌، عبدالله‌، مقدمه بر طبقات الشافعیۀ اسنوی‌، بغداد، ١٣٩٠ق‌/ ١٩٧٠م‌؛
چلبی، داوود، مخطوطات الموصل‌، بغداد، ١٣٤٦ق‌/ ١٩٢٧م‌؛
حاجی خلیفه‌، كشف‌؛
حسینی، ابوبكر، طبقات الشافعیۀ، به كوشش عادل نویهض‌، بیروت‌، ١٤٠٢ق‌/ ١٩٨٢م‌؛
خدیویه‌، فهرست‌؛
روشن‌، محمد و دیگران‌، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانه‌های رشت و همدان‌، تهران‌، ١٣٥٣ش‌/ ١٩٧٤م‌؛
سید، خطی؛
سیوطی، بغیة الوعاۀ، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم‌، قاهره‌، ١٣٨٤ق‌/ ١٩٦٥م‌؛
همو، حسن المحاضرۀ، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم‌، قاهره‌، ١٣٨٧ق‌/ ١٩٦٧م‌؛
شوكانی، محمد، البدر الطالع‌، بیروت‌، ١٣٤٨ق‌؛
ظاهریه‌، خطی؛
فهرس مخطوطات جامعۀ الملك سعود (فقه و اصول‌)، ریاض‌، ١٤٠٤ق‌/ ١٩٨٤م‌؛
مطیعی، محمد بخیت‌، مقدمه بر نهایۀ السؤل اسنوی‌، قاهره‌، ١٣٤٣ق‌؛
هیتو، محمد حسن‌، مقدمه بر التمهید اسنوی‌، دمشق‌، ١٩٧١م)‌؛
نیز:

Ahlwardt;
Arberry;
BSC ٢ ;
GAL;
GAL,S;
Mach, R., Catalogue of Arabic Manuscripts in the Garrett Collection, Princeton, ١٩٧٧;
Pertsch;
TS.
علی اكبر ضیائی