اَبوقَتاده، حارث بن رِبعی بن رافع انصاری (د ٥٤ ق / ٦٧٤ م)، از بنی سلمة بن سعد، یكی از بزرگان انصار و اصحاب پیامبر (ص). دربارۀ نام او اختلاف است، برخی آن را نعمان یا عمرو ضبط كرده‌اند. نسب پدرش را به صورت ربعی بن بلدمة (یا تلذمة) بن خناس بن سنان بن عبید بن عدی بن غُنْم بن كعب بن سلمه نیز آورده‌اند (خلیفه، الطبقات، ١ / ٢٢٤؛ ابن حبان، ٦٩). برخی سال درگذشت او را ٣٨ ق (ابن سعد، ٦ / ٩؛ خطیب، ١ / ١٦١) و برخی دیگر ٤٠ ق نوشته‌اند و نیز گفته‌اند كه وی در كوفه وفات یافت و حضرت علی (ع) بر او نماز گزارد (ابن اثیر، الكامل، ٣ / ٥٠٠)، اما قول به وفات او در مدینه مشهورتر است (نك‌ : حاكم، ٣ / ٤٨٠).
ابوقتاده یكی از سواران رشید لشكر پیامبر (ص) بوده كه به «فارِسُ رسول الله» شهرت یافته بود (ابن‌اثیر، اسدالغابة، ٥ / ٢٧٤؛ ابن حجر، الاصابة، ٤ / ١٥٨). روایت شده كه رسول اكرم (ص) در غزوۀ غابه كه ابوقتاده، مسعده را به انتقام خون مُحرِز بن نَضْله به قتل آورد، او را بهترین سواران خود خواند (واقدی، ٢ / ٧٦٢؛ ابن‌سعد، ٢(١) / ٥٨، ٦١؛ طبری، ٢ / ٦٠٠). ابوقتاده در اغلب غزوات و سرایا شركت داشته، اما حضور او در جنگ بدر مورد اختلاف است. ابن اثیر ضمن اشاره به این اختلاف‌نظر، معتقد است كه وی در تمام جنگهای پیامبر (ص)، ازجمله غزوۀ بدر، همراه پیامبر اسلام (ص) بوده است (همانجا). طبرانی نیز روایت كرده، در شبی كه فردایش جنگ بدر روی داد، ابوقتاده نگهبان و پاسدار پیامبر اكرم (ص) بوده است (هیثمی، ٩ / ٣١٩). بجز جنگ بدر، در اینكه وی در غزوۀ اُحد و جنگهای بعد از آن در ركاب حضرت بوده است، اتفاق نظر وجود دارد (نك‌ : ابن كثیر، ٨ / ٦٨؛ ابن حجر، همانجا)؛ حتی گفته‌اند چون در جنگ احد از اندوه شدید پیامبر (ص) به سبب رفتار و اعمال دشمنان و مثله كردن شهدای اسلام ناخشنود شده و خواست قریش را ناسزا گوید، حضرت او را از این كار منع كرد و به آرامش و بردباری فرمان داد (واقدی، ١ / ٢٩٠-٢٩١).
ابوقتاده در جنگها غالباً از سواران لشكر بوده (نك‌ : همو، ١ / ٣٨٤- ٣٨٥، ٤٠٤-٤٠٥، جم‌ ) و گاه فرماندهی گروه را عهده‌دار بوده است (همو، ٢ / ٧٧٧- ٧٧٨). در سال ٤ هجرت، از سوی پیامبر (ص) به همراه ٤ سوار دیگر مأمور از میان برداشتن ابورافع سلام بن ابی‌الحقیق گردید كه گروهی از قبیلۀ غطفان و اعراب همجوار را با تعیین پاداشهای بزرگ برای جنگ با آن حضرت تحریك می‌كرد، ابوقتاده این مأمورت را با موفقیت انجام داد (همو، ١ / ٣٩١- ٣٩٤؛ ابن هشام، ٣ / ٢٨٧).
ابوقتاده پس از وفات رسول اكرم (ص) در جریان قتل مالك بن نویره در سپاه خالد بن ولید بود و چون تعدی و تجاوز خالد را باور داشت، نزد ابوبكر رفته، سوگند یاد كرد كه دیگر زیر پرچم خالد به جنگ و جهاد نخواهد رفت (یعقوبی، ٢ / ١٣١-١٣٢؛ بلاذری، فتوح، ٩٨؛ طبری، ٣ / ٢٨٠) و این موضع‌گیری وی در كتب كلامی امامیه چون الشافی سید مرتضی (٤ / ١٦٥) مورد توجه قرار گرفته است. روایت شده كه ابوقتاده در فتح ایران به روزگار عمر نقش مهمی داشته است (نك‌ : ذهبی، ٢ / ٤٥٢). در دوران خلافت حضرت علی (ع) وی در جنگهای جمل و صفین در ركاب آن حضرت بود (ابن حجر، همان، ٤ / ١٥٩) و در جریان جمل به هنگام ورود حضرت به بصره در شمار سواران همراه وی بود (مسعودی، ٢ / ٣٥٩-٣٦٠). در جنگ با خوارج نیز ابوقتاده از سران لشكر حضرت بود و فرماندهی افراد پیاده را برعهده داشت (بلاذری، انساب، ٢ / ٣٧١؛ دینوری، ٢١٠؛ خطیب، ١ / ١٥٩-١٦٠). وی چندی نیز در زمان آن حضرت بر ولایت مكه بود (خلیفه، تاریخ، ١ / ٢٣٢؛ فاكهی ١٦٣).
ابوقتاده جز شخص پیامبر (ص) از معاذ و عمر بن خطاب نیز روایت كرده است و انس بن مالك، سعید بن مسیب، عطاء بن یسار، علی بن رباح، عبدالله بن رباح و عده‌ای دیگر، از جمله پسرانش ثابت و عبدالله از او روایت كرده‌اند (ذهبی، ٢ / ٤٤٩؛ ابن‌حجر، تهذیب، ١٢ / ٢٠٤). احادیث بسیاری از او در كتب حدیث چون صحاح سته (نك‌ : مزی، ٩ / ٢٤٠-٢٧٢) و مسند احمد بن حنبل (٥ / ٢٩٥-٣١١) نقل شده است. ابوقتاده در ٧٠ سالگی چشم از جهان فروبست (واقدی، ٢ / ٥٤٥).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛
همو، الكامل؛
ابن‌حبان، محمد، تاریخ الصحابة، به كوشش بوران ضناوی، بیروت، ١٩٨٨ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
همو، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٧ ق؛
ابن سعد، ‌محمد، الطبقات الكبیر، لیدن، ١٩٠٤- ١٩١٨ م؛
ابن كثیر، البدایة؛
ابن هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ١٣٧٥ ق / ١٩٥٥ م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به كوشش محمدباقر محمودی، بیروت، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
همو، فتوح البلدان، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٦ م؛
حاكم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرك، حیدرآباد دكن، ١٣٣٤ ق؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٧ م؛
همو، الطبقات، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٦ م؛
دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطوال، به كوشش عبدالمنعم عامر و جمال‌الدین شیال، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی، به كوشش عبدالزهرا خطیب، تهران، ١٤٠٧ ‌ق؛
طبری، تاریخ؛
فاكهی، محمد بن اسحاق، المنتقی ‌فی اخبار ام القری، به كوشش ووستنفلد، لیدن، ١٨٥٩ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، بمبئی، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
مسعودی، مروج الذهب، ‌بیروت، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٦ م؛
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
هیثمی، علی بن ابی‌بكر، مجمع الزوائد، بیروت، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م.

ابوالحسن دیانت