اِبْنِ خَميس، ابوعبدالله تاج الاسلام مجدالدين حسين بن نصر كعبی جُهَنی موصلی (٤٦٦-٥٥٢ ق/ ١٠٧٤-١١٥٧ م)، فقيه شافعی. جهنی منسوب به جُهَينه (روستايی بزرگ در نواحی موصل: ياقوت، ٢/ ١٦٨) و كعبی منسوب به قبيلۀ بنی كعب است (ابن خلكان، ٢/ ١٤٠). ابن خميس در موصل زاده شد (سبكی، ٤/ ٢١٧) و در آن شهر از ابونصر ابن وَدْعان حديث شنيد، سپس به بغداد رفت و در آنجا از قاضی ابوبكر شامی، ابوالفوارس بن طِراز (يا طِراد) زينبی، ابن طلحۀ نَعالی، ابوعبدالله حميدی و ... استماع حديث كرد و از ابوحامد غزالی فقه آموخت (ياقوت، ٢/ ١٦٨؛ ابن خلكان، ٢/ ١٣٩؛ ذهبی، سير، ٢٠/ ٢٩٢). ابن‌خميس مدتی قاضی رَحبۀ مالك بن طوق بود، سپس به زادگاه خود موصل بازگشت و به تأليف مشغول شد (ياقوت، همانجا). پس از ٥٤٠ ق بار ديگر به بغداد رفت و به روايت حديث پرداخت (ذهبی، سير، همانجا). از ابن خميس، سليمان و علی فرزندان محمد موصلی (همانجا)، ابوالقاسم عبدالملك بن زيد دَوْلَعی (ياقوت، ٢/ ٦٢٤)، ابن حاجب صوفی، مشرَفْ بن مؤيّد همدانی و ابن مُحِبّ محمد بن محمد نيشابوری استماع حديث كرده‌اند (ابن صابونی، ٦، ٧، ٢٩١). از شاگردان ابن خميس در فقه، ابواسحاق ابراهيم بن نصر موصلی قاضی سلاميّه، شرف‌الدين ابن‌ابی‌عصرون و رضی‌الدين ابوالفضل يونس بن محمد اربلی را نام برده‌اند (ابن خلكان، ١/ ٣٧، ٣/ ٥٣، ٥/ ٢٥٤، ٢٥٥؛ ذهبی، العبر، ٤/ ٢٣٨). وی سرانجام در زادگاه خود درگذشت (ياقوت، ٢/ ١٦٨).

آثار

١. تحريم الغيبة و ما فيها من العقوبات، نسخه‌ای از آن در دمشق موجود است (جامعه، ٥(٥)/ ٢١٩)؛ ٢. مناقب الابرار و محاسن الاخيار، كتابی است در احوال بزرگان صوفيه. نسخه‌های آن در كتابخانه‌های مختلف از جمله برلين ( آلوارت، شم‌ ‌٩٩٨٠)، ظاهريه (ظاهريه، ٢/ ٧٤٤)، خديويه (خديويه، ٧(٢)/ ٦٧٢)، صوفيه (صوفيا، ١٢٣)، گارت (حتّی ،شم‌ ٦٧٤) و لايپزيک موجود است (نک‌ : GAL, I/ ٥٦٠;
GAL, S, I/ ٧٧٦ ؛ ٣. الموضح فی الفرائض، در احكام ارث بنابر مذهب شافعی كه نسخۀ آن در كتابخانۀ چستربيتی ( آربری، شم‌ ٣٨٩٨) موجود است. جز اينها ذهبی در سير (٢٠/ ٢٩٢) كتابهايی زير عناوين فرح الموضح علی مذهب زيد بن ثابت، نيز اخبار المنامات، لؤلؤة المناسك، منهج التوحيد و منهج المريد به وی نسبت داده است.

مآخذ

ابن خلكان، وفيات؛
ابن صابونی، محمد بن علی، تكملة اكمال الاكمال، به كوشش مصطفی جواد، بغداد، ١٣٧٧ ق/ ١٩٥٧ م؛
جامعه، خطی؛
خديويه، فهرست؛
ذهبی، محمد بن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و محمد نعيم عرقسوسی، بيروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
همو، العبر، به كوشش صلاح‌الدين منجد، كويت، ١٩٦٣ م؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبری، قاهره، ١٣٢٤ ق؛
ظاهريه، خطی (تصوف)؛
صوفيا، خطی؛
ياقوت، بلدان؛
نيز:

Ahlwardt;
Arberry;
GAL;
GAL, S;
Hitti, Ph. K. et al, Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨.
محمدآصف فكرت