اِبْنِ فَرْحون، عنوان افراد خاندانی از فقها و علمای مالكی ساكن مدينه. اينان از آن جهت كه نسبشان به بنی‌يَعْمَر ـ از شاخه‌های قبيلۀ كنانه ـ می‌رسد، يعمری نيز خوانده می‌شدند (سمعانی، ١٣ / ٥١٤). ظاهراً اصل اين خاندان از حوالی جَيّان اندلس بود كه از آنجا به تونس و سپس به مدينه نقل مكان كرده‌اند (ابن فرحون، ١ / ٤٥٤؛ بابا تنبكتی، ٣٠). افراد شناخته شدۀ اين خاندان عبارتند از:

١. ابوالحسن علی بن محمد بن فرحون بن محمد بن فرحون

ملقب به نورالدين (٦٩٨-٧٤٦ق / ١٢٩٨-١٣٤٥م). وی در فقه و حديث و فنون شعری تبحر داشت. از مشايخ او می‌توان به زين‌الدين طبری، شمس‌الدين ذهبی، محمد بن عربشاه و ابن جابرِ وادی‌آشی اشاره كرد (ابن فرحون، ٢ / ١٢٤). از شاگردان او تنها از ابوالعباس قباب ياد شده كه در مغرب او را ديده بوده است (همو، ٢ / ١٢٥). علی ابن فرحون پس از ٧٣٠ق برای كسب دانش بارها به مصر و مغرب و قدس و دمشق سفر كرد و صفدی (٧ / ٤٩) در ٧٤١ق او را در دمشق ملاقات كرده است. از گفتۀ همو چنين برمی‌آيد كه وی در شعر تبحر داشته و در تصدير و تعجيز لامية العجم، سبكی را به كار برده كه منحصر به او بوده است (٧ / ٥٠-٥١). آثار خود وی نيز تأييد می‌كند كه چيره‌دستی او در فنون شعری بيش از جنبه‌های ديگر بوده است.

آثـار

١. تواريخ الاخبار و التعريف بنسب النبی المختار، كه نسخه‌ای از آن در رباط موجود است (وكيل، ٢(٤) / ١٣١)؛ ٢. الزاهر فی المواعظ و الحكايات و الاحاديث و الذخائر، كه نسخه‌هایی از آن در كتابخانۀ سلطنتی برلين ( آلوارت، شم‌ ٨٧٩٦) و ديگر كتابخانه‌ها وجود دارد (مجلة معهد المخطوطات، ٥(٢) / ٢٢٣؛GAL, S, II / ٢٢٧)؛ ٣. نزهة النظر و نخبة الفكر، كه تصدير و تعجيز و تذييلی بر لامية العجم است و دو نسخه از آن در كتابخانۀ اسكوريال (ESC٢، شم‌ ٤٧٠(١٣)) و خزانۀ آل محفوظ در عراق (مجلة معهد المخطوطات، ٦ / ٤٧) موجود است (برای ديگر آثار، نك‌ : ابن فرحون، ٢ / ١٢٥-١٢٦). وی ديوان شعری نيز داشته (ابن حجر، ١٣٧) و پاره‌ای از اشعار او را سخاوی (٣ / ٢٥٦) آورده است.

٢. عبدالله بن محمد

(٦٩٣- ٧٦٩ق / ١٢٩٤- ١٣٦٨م)، برادر علی بن فرحون، مورخ و قاضی مدينه. او در فقه، حديث و ادبيات عرب تبحر داشت. در مدينه تولد و نشأت يافت و زندگی خود را بيشتر در همانجا گذرانيد. از اوايل جوانی به فراگيری ادبيات عرب روی آورد و مشايخ او بيشتر همان مشايخ برادرش علی بودند (ابن فرحون، ١ / ٤٥٤-٤٥٥). سخاوی (٢ / ٤٠٤-٤٠٥) چند تن از شاگردان او را نام برده است. عبدالله بن فرحون پس از ٧٤٦ق نزديك ٢٠ سال به نيابت قضا در مدينه اشتغال داشت و در ٧٦٥ق رسماً به عنوان قاضی آن شهر تعيين گرديد (ابن فرحون، ١ / ٤٥٥-٤٥٧؛ سخاوی، ٢ / ٤٠٤). در طول مدت تصدی قضا، به تضعيف شيعيان مدينه پرداخت و به فعاليت گسترده‌ای برضد اين گروه و بزرگان آنان دست زد. شايد بر اثر همين تعصب شديد بود كه مورد سوءِ قصد قرار گرفت، ولی جان سالم به در برد (همانجا).
از آثار وی چند اثر خطی به شرح زير هم اكنون موجود است: العدة فی اعراب العمدة، كه دو نسخه از آن در دارالكتب مصر (سيد، ٢ / ١٢٣) و كتابخانۀ عباسيۀ بصره (مخطوطات، ٩٨) نگهداری می‌شود؛ نصيحة المشاور و تسلية المجاور، كه در تاريخ مدينه و اثر مهم اوست. نسخه‌ای از آن در دارالكتب مصر موجود است؛ (GAL, S, II / ٢٢١) در مورد ديگر آثار وی، نك‌ : ابن فرحون، ١ / ٤٥٧- ٤٥٨).

٣. ابوالوفا ابراهيم بن علی بن محمد، ملقب به برهان‌الدين

(د ٧٩٩ق / ١٣٩٧م)، قاضی، فقيه و طبقات‌نويس مالكی. وی چندی پس از ٧٣٠ق / ١٣٣٠م در مدينه چشم به جهان گشود (ابن حجر، ١ / ٥٣؛ سخاوی، ١ / ١٣١) و از مشايخی چون جمال‌الدين محمد بن احمد مطری، ابن عبدالله وادی آشی (ابن قاضی شهبه، ٣ / ٦٢٣) و عمويش عبدالله استفاده نمود. محب‌الدين طبری و ابوالفتح مراغی از شاگردان او به شمار می‌روند (بابا تنبكتی، ٣٠؛ سخاوی، ١ / ١٣٢). وی سفرهای متعددی به مصر و شام داشت. مهم‌ترين مرحلۀ زندگی او زمانی بود كه در ٧٩٣ق به عنوان قاضی مدينه تعيين گرديد، در آن زمان فقه مالكی در مدينه بسيار محدود شده و پيروان آن رو به كاهش بودند، ولی ابن فرحون در دوران تصدی قضا كوشش بسياری در جهت قوّت بخشيدن به اين مذهب كرد (بابا تنبكتی، ٣٠-٣١).

آثـار چاپی

١. تبصرة الحكام فی اصول الاقضية و مناهج الاحكام. اين اثر نخستين بار در ١٣٠١ق در مصر به چاپ رسيده و چندين بار پس از آن تجديد چاپ شده است؛ ٢. درّة الغواص فی محاضرة الخواص يا الغاز ابن فرحون، كه از اولين آثار مالكيان در الغاز فقهی است و يك بار به كوشش محمد ابوالاجفان و عثمان بطيخ، در تونس (١٩٨٠م) و بار دوم به كوشش همان محققان در بيروت (١٩٨٥م) منتشر شده است؛ ٣. الديباج المُذْهَب فی معرفة اعيان علماءِ المَذْهَب، در طبقات مالكيّه و يكی از مشهورترين تأليفات اوست و مؤلف در آن از ٦٣٠ تن از فقيهان و راويان و مؤلفان مالكی ياد كرده است، ولی بيشتر به نقل سخن گذشتگان پرداخته و تنها آن قسمت از اين تأليف حائز اهميت است كه در آن از معاصران خود سخن گفته است (ابن فرحون، ١ / ٤). اين كتاب چندين بار چاپ شده و آخرين چاپ آن در دو جلد در قاهره به كوشش محمد احمدی ابوالنور در ١٩٧٢-١٩٧٦م انجام گرفته است. محقق در مقدمۀ كتاب تحليلی نيز از سبك مؤلف ارائه كرده است. بر اين كتاب ذيلهايی نوشته شده است. از آن جمله كفاية المحتاج، از خود ابن فرحون و نيل الابتهاج، از بابا تنبكتی:.

آثـار خطی

١. ارشاد السالك الی افعال المناسك، كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ صبيحيه در سلا مضبوط است (حجی، شم‌ ١٩٤؛ نك‌ : بابا تنبكتی، ٣٢)؛ ٢. تسهيل المهمات فی شرح جامع الامهات ابن حاجب، كه نسخه‌ای از آن در ژنو نگهداری می‌شود (لوكا، ٢٧-٢٨؛ برای ديگر آثار وی، نك‌ : بابا تنبكتی، همانجا).
ابن فرحون فرزندی به نام ابواليمن محمد (مخلوف، ٢٣٩) داشته كه تأليفی با عنوان المسائل الملقوطة من الكتب المبسوطة دارد و نسخه‌ای از آن در كتابخانه‌ای شخصی در تونس موجود است (ابوالاجفان، ٣٧٥).

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
ابن فرحون، ابراهيم بن علی، الديباج المذهب، به كوشش محمد احمدی ابوالنور، قاهره، ١٩٧٢-١٩٧٦م؛
ابن قاضی شهبه، تاريخ، به كوشش عدنان درويش، دمشق، ١٩٧٧م؛
ابوالاجفان، محمد و عثمان بطیخ، فهرست مآخذ تحقيق دربارۀ درة الغواص ابن فرحون، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م؛
بابا تنبكتی، احمد، «نيل الابتهاج»، در حاشيۀ الديباج المذهب ابن فرحون، قاهره، ١٣٥١ق؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، كويت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م؛
سخاوی، عبدالرحمن بن محمد، التحفة اللطيفة، به كوشش اسعد طرابزونی حسينی، قاهره، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
سمعانی، عبدالكريم بن محمد، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
سيد، خطی؛
صفدی، خليل بن ایبک، اعيان العصر، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
مجلة معهد المخطوطات العربية، قاهره، ١٣٧٩ق / ١٩٥٩-١٩٦٠م؛
مخطوطات المكتبة العباسية فی البصرة، بيروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٦م؛
مخلوف، محمدبن محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٥٠ق؛
وكيل، مختار، فهرست المخطوطات المصورة (التاريخ)، قاهره، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
نيز:

Ahlwardt;
GAL, S;
ESC٢ ;
Louca, A., Catalogue des manuscrits arabes, Genève, ١٩٦٨.

مهدی سلماسی