اِبْنِ حاج‌، ابوالفيض‌ حمدون‌ بن‌ عبدالرحمن‌ بن‌ حمدون‌ سُلمی‌ مِرداسی‌ (١١٧٤-٧ ربيع‌الثانی‌ ١٢٣٢ ق‌/ ١٧٦١-٢٤ فوريۀ ١٨١٧ م‌)، مفسر، اديب‌ و فقيه‌ مالكی‌. ازهری‌ (ص‌ ١٤٣) كنيۀ او را ابوالمواهب‌ آورده‌ است‌. ابن‌ حاج‌ در فاس‌ متولد شد و پرورش‌ يافت‌ (گنون‌، ١/ ٢٩٦) و علوم‌ دينی‌ و ادبی‌ را نزد استادانی‌ چون‌ طيب‌ بن‌ كيران‌، بنانی‌، يازغی‌ و عبدالقادر بن‌ شقرون‌ فرا گرفت‌ (مخلوف‌، ٣٧٩). در سفر حج‌ با دانشمندان‌ بنام‌ زمان‌ مانند شيخ‌ مرتضی‌ و شيخ‌ كوهن‌ در مكه‌ ملاقات‌ و از آنان‌ كسب‌ فيض‌ كرد (همانجا). شهرت‌ و مهارت‌ او در فقه‌ و ادب‌ موجب‌ حرمتش‌ نزد اميران‌ گرديد، چنانكه‌ پس‌ از تسلط وهابيان‌ بر سرزمين‌ حجاز، عبدالله‌ بن‌ سعود وهابی‌، برای‌ دعوت‌ به‌ آيين‌ خود، نامه‌هايی‌ به‌ اطراف‌ و از جمله‌ فاس‌ فرستاد و اصول‌ مذهب‌ وهابی‌ را تشريح‌ كرد. ابن‌ حاج‌ از جانب‌ سلطان‌ مولی‌ سليمان‌ امير فاس‌ مأموريت‌ يافت‌ كه‌ جواب‌ نامه‌ را تهيه‌ كند (ناصری‌، ٨(٢)/ ١١٩-١٢٠). او مدتی‌ نيز تصدی‌ حسبۀ فاس‌ و مظالم‌ مغرب‌ را بر عهده‌ داشت‌ و گفته‌ شده‌ كه‌ در امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منكر و رفع‌ ستم‌ از مردمان‌ اهتمام‌ خاصی‌ داشت‌ (گنون‌، ١/ ٢٩٧). ابن‌ حاج‌ تأليفاتی‌ در مسائل‌ فقهی‌، كلامی‌، تفسير، منطق‌ و جز آن‌ دارد:

آثار

الف‌ ـ چاپی

نفحة المسك‌ الداری‌ لقارئ صحيح‌ البخاری‌ كه‌ زركلی‌ (٢/ ٢٧٥) از چاپ‌ آن‌ اطلاع‌ داده‌ است‌. بروكلمان‌ نيز ضمن‌ ضبط نام‌ آن‌ به‌ شكل‌ بهجة المسك‌ الداری‌ لقارئ تاريخ‌ البخاری‌ كه‌ غير دقيق‌ به‌ نظر می‌رسد، از چاپ‌ آن‌ در فاس‌ بدون‌ ذكر تاريخ‌ خبر داده‌ است‌ (GAL,S, I/ ٢٦٤).

ب‌ ـ خطی‌

١. تأليف‌ فی‌ قوله‌ تعالی‌: و آية لهم‌ الليل‌ نسلخ‌ منه‌ النهار، در تفسير (علوش‌، ١/ ٣٨)؛ ٢. تقاييد مختلفة، كتابخانۀ صبيحيۀ سلا (حجی‌، ٥٩٠)؛ ٣. تقييد علی‌ قوله‌ تعالی‌: تلك‌ حدود الله‌، در تفسير (علوش‌، ١/ ٤١)؛ ٤. الثمر (يا التمر) المهتصر من‌ روض‌ المختصر، حواشی‌ بر شرح‌ تفتازانی‌ بر تلخيص‌ المفتاح‌ خطيب‌ قزوينی‌ (حجی‌، ٣٤٦؛ (GAL, S, I/ ٥١٨؛ ٥ و ٦: دو مجلد ديوان‌ اشعار (زركلی‌، همانجا)؛ ٧. رسالة فی‌ اجتماع‌ النفی‌ و القيد (حجی‌، ٣٥٦)؛ ٨. رسالة فی‌ كلمة «قال‌» الواقعة بين‌ رجال‌ الحديث‌ ذكراً او حذفاً (تيموريه‌، ٢/ ٧٥)؛ ٩. شرح‌ عقود الفاتحة (حجی‌، ٢٧٧)؛ ١٠. مقامات‌ حمدونية (زركلی‌، همانجا) كه‌ احتمالاً با مقامة حمدون‌ ابن‌ الحاج‌ موجود در كتابخانۀ جلاوی‌ پاشا در مراكش‌ (نک‌ : جامعه‌، ٥(١)/ ١٩٠) يكی‌ است‌؛ ١١. مقصورة فی‌ العروض‌ (حجی‌، ٣٧٨)؛ ١٢. نوافح‌ الغالية فی‌ المدائح‌ السليمانية (وايدا، IV/ ٥٢٤) كه‌ احتمال‌ دارد با يكی‌ از دو ديوان‌ وی‌ منطبق‌ باشد (در مورد آثار منسوب‌ به‌ ابن‌ حاج‌ نک‌ : مخلوف‌، ٣٧٩؛ گنون‌، ١/ ٢٩٧؛ ازهری‌، ١٤٢-١٤٣).

مآخذ

ازهری‌، محمد بشير، كتاب‌ اليواقيت‌ الثمينة فی‌ اعيان‌ مذهب‌ عالم‌ المدينة، مصر، ١٣٢٤ ق‌؛
تيموريه‌، فهرست‌؛
جامعه‌، خطی‌؛
حجی‌، محمد، فهرس‌ الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، كويت‌، ١٤٠٦ ق‌؛
زركلی‌، خيرالدين‌، الاعلام‌، بيروت‌، ١٩٨٦ م‌؛
علوش‌، ی‌. س‌. و عبدالله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربية المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، رباط، ١٩٥٤ م‌؛
گنون‌، عبدالله‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، دارالكتاب‌ اللبنانی‌، بيروت‌؛
مخلوف‌، محمد، شجرة النور الزكية فی‌ طبقات‌ المالكية، بيروت‌، ١٣٤٩ ق‌؛
ناصری‌، احمد بن خالد، الاستقصاء لاخبار دول‌ المغرب‌ الاقصی‌، به‌ كوشش‌ جعفر و محمد ناصری‌، بيروت‌، ١٩٥٦ م‌؛
نيز:

GAL, S;
Vajda, G., Index général des manuscrits arabes musulmans de la Bibliothéque nationale de Paris, Paris, ١٩٥٣.
سعيدالله‌ قره‌ بگلو