اَبوسَلَمه، عبدالله بن عبدالرحمن بن عوف (ح ٢٢-٩٤ ق / ٦٤٣-٧١٣ م)، از تابعین و محدث و فقیه. آگاهیهای ما دربارۀ وی اندك است. مورخان نام و كنیۀ او را با اختلاف آورده‌اند. ابن ابی اویس به نقل از مالك، نام و كنیۀ او را یكی دانسته است (بخاری، ٣(١) / ١٣٠؛ قس: ابن‌قیسرانی، ١ / ٢٥٤). نام او را اسماعیل نیز گفته‌اند (نك‌ : ابن عساكر، ٩ / ٤٧٩). وی به جهت انتساب به نیای بزرگش زهرة بن كلاب، زهری نیز خوانده می‌شد (ابن سعد، ٥ / ١٥٥؛ بخاری، همانجا). از آنجا كه سن وی را هنگام مرگ ٧٢ سال دانسته‌اند (ابن سعد، ٥ / ١٥٧)، احتمالاً وی در حدود ٢٢ ق به دنیا آمده است. ابوسلمه در مدینه پرورش یافت و به همین سبب بخاری (همانجا) نسبت مدنی را برای وی آورده است. پدر ابوسلمه، عبدالرحمن بن عوف (د ٣١ یا ٣٢ ق) هنگامی كه از جانب پیامبر (ص) فرماندهی گروه اعزامی به دومة الجندل را در شعبان ٦ ق عهده‌دار شد، پس از اسلام آوردن اَصبَغ ابن عمرو كلبی، رئیس قبیله، با كسب اجازه از پیامبر (ص) تُماضِر دختر اصبغ را به همسری گرفت كه ابوسلمه نتیجۀ همین پیوند است (واقدی. ١ / ٥٦٠-٥٦٢). دربارۀ دوران كودكی و جوانی ابوسلمه اطلاع چندانی در دست نیست؛ تنها برادرش مُصعَب یادآور شده كه امّ كلثوم دختر ابوبكر مادر رضاعی ابوسلمه بوده است (وكیع، ١ / ١١٧). از جملۀ صحابۀ رسول اكرم (ص) كه از مشایخ او شمرده شده‌اند، می‌توان پدرش عبدالرحمن بن عوف، عثمان، طلحه، ابن عباس، انس ابن مالك، عبدالله بن عمر، ابوایوب انصاری، ابوسعید خدری، ابوالدرداء، زید بن ثابت، جابر بن عبدالله انصاری، ابوهریره، عایشه و ام سلمه را نام برد (نك‌ : ابن سعد، همانجا؛ مزی، ٢١ / ٢٦١-٢٦٢). در روایت حدیث ابوسلمه را ثقه دانسته و به كثرت حدیث ستوده‌اند (ابن سعد، همانجا؛ یحیی، ٢ / ٧٣؛ عجلی، ٤٩٩؛ ابن‌ابی‌حاتم، ٢(٢) / ٩٤؛ ذهبی، ٤ / ٢٨٩). علاوه بر شهرت وی در روایت حدیث، ابوسلمه یكی از فقهای مشهور روزگار خود نیز محسوب می‌شده است، به طوری كه حاكم نیشابوری او را یكی از فقهای سبعه به‌شمار آورده است (خطیب، ٦١٠) و یحیی بن سعید قطان او را هم ردیف فقیهانی چون سعید بن مسیب، عروة بن زبیر، سلیمان بن بشار و یكی از ١٠ فقیه مدینه شمرده است (ابن عساكر، ٩ / ٤٨٣). اینكه شعبی به فقاهت ابوسلمه اعتراف دارد (نك‌ : همو، ٩ / ٤٨٤) و نیز ابوسحاق شیرازی نام او را در طبقات الفقهاء (ص ٤٤) آورده است و برخی به نقل آراء فقهی او توجه داشته (نك‌ : ‌بسوی، ١ / ٥٥٨) و فقیه و مجتهدش خوانده‌اند (نك‌ : ذهبی، ٤ / ٢٨٧)، همه از توانایی او در فقه حكایت دارد (نیز نك‌ : وكیع، ١‌ / ١١٨). همچنین نقل شده كه او چون زاهدی عابد می‌زیست (ابن حبان، مشاهیر، ٦٤؛ سمعانی، ٦ / ٣٥٢).
ابوسلمه در زمان حكومت سعید بن عاص بر مدینه در ٤٩ ق / ٦٦٩ م به مقام قضا منصوب شد (ابن سعد، ٥ / ١٥٥؛ وكیع، ١ / ١١٦) و پس از بركناری سعید بن عاص در ٥٤ ق (نك‌ : ابن‌عساكر، ٩ / ٤٨٥) ابوسلمه نیز عزل شد و برادر وی مصعب بن عبدالرحمن بر كرسی فضا نشست (ابن سعد، همانجا).
تنی چند از ابوسلمه روایت كرده‌اند كه از آن جمله‌اند: محمد بن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری، ‌موسی بن عقبه، هشام بن عروه، ابوبكر بن حزم، شریك بن عبدالله، عامر بن شراحیل شعبی، ابولزنناد، عروة بن زبیر، عطاء بن سائب، سلمة كُهَیل و فرزندش عمر كه در شام به قتل رسید (نك‌ : ابن‌قتیبه، ١٣٩) و نیز سه تن از برادرزاگانش: سعید بن ابراهیم، عبدالمجید بن سهیل، زرارة بن مصعب و همچنین عمر بن عبدالعزیز خلیفـۀ اموی (نك‌ : بخاری، ‌همانجا: مزی، ٢١ / ٢٦٢-٢٦٤؛ ذهبی، ٤ / ٢٨٧- ٢٨٨).
ابوسلمه در زمان خلافت ولید بن عبدالملك در مدینه چشم از جهان فرو بست (ابن‌سعد، ٥ / ١٥٧؛ برای اختلاف در سال وفات وی، نك‌ : ابن حبان، ثقات، ٥ / ٢؛ ابن عساكر، ٩ / ٤٨٦).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
ابن‌حبان، محمد، الثقات، حیدرآبادد كن، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
همو، مشاهیر علماء الامصار، به كوشش فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، عمان، دارالبشیر؛
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، ‌قاهره، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر، الجمع بین رجال الصحیحین، ‌حیدرآباد دكن، ١٣٢٣ ق؛
ابوالسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، ‌طبقات الفقهاء، به كوشش خلیل میس، بیروت، دارالقلم، بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الكبیر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
بسوی، یعقوب بن سقیان، المعرفة و التاریخ، ‌به كوشش اكرم ضیاء عمری، بغداد، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
خطیب بغدادی، ‌احمد بن علی، الاسماء المبهمة، به كوشش عزالدین علی سید، قاهره، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و مأمون صاغرجی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سمعانی، عبدالكریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٣٨٦ ق / ١٩٦٦ م؛
عجلی، احمد بن عبدالله، تاریخ الثقات، به كوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ / ١٩٨٤ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب‌الكمال، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
واقدی، محمد بن عمر، مغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
وكیع، محمد بن خلف، اخبار القضاة، بیروت، عالم الكتب؛
یحیی بن معین، معرفة الرجال، به كوشش محمد مطیع حافظ و عزوه بدیر، دمشق، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥م.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث