دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٤ - ابوخالد واسطی
ابوخالد واسطی
نویسنده (ها) :
احمد پاکتچی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
ابوخالد واسطی، عمرو بن خالد قرشی (د پس از ١٤٥ ق / ٧٦٢ م)، از اصحاب خاص زید بن علی و گردآوردندۀ كهنترین مجامیع فقهی و حدیثی در مذهب زیدی. خاندان او از نخستین ساكنان شهر واسط ــ كه تاریخ بنای آن را از ٨٣ ق فراتر نمیرود ــ بودند. او خود در كوفه سكنی گزید و در نزدیكی مسجد سماك منزل داشت (نك : كشی، ٢٣٢). نسبت قریشی او از آنجاست كه با تیرۀ بنی هاشم از قریش رابطۀ ولاء داشته است (بخاری، التاریخ، ٣(٢) / ٣٢٨؛ ابن ابی الرجال، ٣ / گ ٩٧ الف). در سند روایتی منفرد به او نسبت «همذانی» نیز داده شده است (ابن عدی، ٥ / ١٧٧٦) كه خطا به نظر میرسد.
ولادت ابوخالد را میتوان در ربع پایانی سدۀ نخست هجری برآورد كرد. بر پایۀ یك سند روایی، او از حسن بصری (د ١١٠ ق / ٧٢٨ م) حدیث شنیده بود (نك : كوفی، ١ / ٣٣٠). وی همچنین مدت زمانی پیش از وفات امام باقر (ع) در ١١٤ ق، به طور پیوسته یا گسسته در مدینه ملازمت آن امام را داشته و از ایشان دانش آموخته است. رجالشناسان امامی او را در زمرۀ اصحاب امام باقر (ع) به شمار آوردهاند (برقی، ١١؛ طوسی، رجال، ١٢٨، ١٣١) و احادیث بسیاری به روایت ابوخالد از آن امام در كتب امامیه، زیدیه و اهل سنت دیده میشود (مثلاً نك : همو، تهذیب، ٤ / ١٦١؛ درست واسطی، ١٦٥؛ احمد ابنعیسی، ١ / ١٦٨ جم ؛ ابوطالب هارونی، ٢٧٥؛ بحشل، ٢١٦). همچنین به تصریح یحیی بن مساور از شاگردان ابوخالد، او پیش از آمدن زید بن علی به كوفه، مدت ٥ سال (ح ١١٥-١٢٠ ق / ٧٣٣- ٧٣٨ م) همه ساله پس از گزاردن حج، چند ماهی در مدینه مجاورت میگزید و از صحبت زید بهرهمند میشد. او پس از آمدن زید به كوفه نیز تا هنگام شهادت وی، از یاران خاص او بود (نك : مسند، ٣٨١-٣٨٢). در اثناء مسند زید (ص ١٨٦، ٢١٩) تعبییراتی از ابوخالد وجود دارد كه نشان میدهد وی مدت زیادی صحبت زید را درك كرده و بخشی از استنادات او از زید در سالهای پایانی زندگانی وی در كوفه بوده است (همان، ١٠٣، ٤٢٧). طولانی بودن مدت همراهی او با زید در منابع دیگر زیدی نیز تـأیید شـده است (مثلاً نك : اجازات، گ ٩٦ الف، به نقل از قاسم بن عبدالعزیز بغدادی).
در جریان قیام زید بن علی در ١٢٢ ق / ٧٤٠ م كه زید به همراه بسیاری از یاران خود به شهادت رسید، ابوخالد جان به سلامت برد و از آن پس به عنوان تنها میراث بر تعلیمات زید شناخته شد (نك : مسند، ٣٨٠؛ ابن ابی الرجال، ٣ / گ ٩٦ ب). به روایتی، در همین اوان امام صادق (ع) ابوخالد را به عنوان نمایندۀ خود برای رسانیدن كمك مالی به بازماندگان اصحاب زید برگزید (مفید، ٢٦٩)، ولی در دیگر گزارشها، به جای ابوخالد از عبدالرحمن بن سیابه نام برده شده است (نك : كشی، ٣٣٨؛ ابنبابویه، امالی، ٢٧٦). در این دوره، ابوخالد بهسان یكی از رهبران زیدیه (نك : ناشئ اكبر، ٤٢؛ كشی، ٢٣١) میتوانست نقش بسزایی در شكلگیری فرهنگی زیدیان دیده میشود. وكیع بن جراح (ز ١٢٧ ق) میگوید: ابوخالد چندی در همسایگی ما در كوفه میزیست و سپس به سبب نامناسب بودن اوضاع آنجا به واسط كوچ كرد (ابنعدی، ٥ / ١٧٧٤؛ نیز نك : ابنحبان، ٢ / ٧٦). در صورت اعتماد بر این گزارش میتوان تخمین زد كه ابوخالد در دهۀ چهارم سدۀ ٢ ق،كوفه را به مقصد واسط ترك گفته باشد.
دست یافتن عباسیان به خلافت، هواداران اهل بیت (ع) را خوشایند نبود و ابوخالد در دیداری كه چندی پیش از ١٤٥ ق / ٧٦٢ م با محمد بن عبدالله نفس زكیه ــ احتمالاً در مدینه ــ داشته، از فشـار روزافزون بر همكیشـان خود شكایت كرده است (نك : ابوطالب هارونی، ٢٠٦). در این دیدار، نفس زكیه، ابوخالد را به مهاجرت از عراق به محیطی آزادتر فراخوانده است (همانجا) و شاید برای اجابت دعوت او بود كه ابوخالد راهی حجاز شد؛ چه در جریان قیام نفس زكیه در مدینه (١٤٥ ق)، از ابوخالد واسطی در زمرۀ همراهان وی یاد شده است. حضور او در این قیام كه یكی از بازماندگان قیام زید و از یاران نزدیك او بود، از نظر معنوی میتوانست بسیار حائز اهمیت باشد (نك : ابوالفرج، ١٩٧). در منابع به كشته شدن یا زنده ماندن ابوخالد در جریان این قیام اشارهای نشده، ولی گویا وی پس از آن مدت درازی نزیسته است. اینكه بخاری در یكی از آثار خود نام ابوخالد را در ردیف درگذشتگان ١١٠-١٢٠ ق آورده است (ابن حجر، ٨ / ٢٧)، پایهای ندارد.
در میان شیوخ ابوخالد، بجز شخصیتهای یاد شده، میتوان از محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب، حبیب بن ابی ثابت، ابوهاشم رمانی و عاصم بن ابی النجود نام برد، حتی در پارهای اسانید روایت او، مشایخ متأخرتر كوفه چون فطر بن خلیفه و سفیان ثوری نیز دیده میشوند (نك : مزی، ١٤ / ١٠٨؛ برای تكمیل فهرست او، نك : كوفی، همانجا؛ ابنبابویه، ثواب، ٦٨؛ المنصور بالله، ٥ / ٣١٣). در میان كسانی كه از او بهره گرفته و حدیث شنیدهاند، به ویژه باید از ابراهیم ابن زبرقان، نصر بن مزاحم، حسین بن علوان و یحیی بن هاشم سمسار یاد كرد كه در انتقال آثار وی به آیندگان نقش اساسی ایفا كردهاند (نك : نصر بن مزاحم، ١٣٤؛ نیز نك : دنبالۀ مقاله). علاوه بر آنان، در اسانید روایات نام كسانی چون یحیی بن مساور حناط، حصین بن مخارق، درست بن ابی منصور، محمد بن سنان، اسرائیل بن یونس، حسن بن ذكوان، ابوحفض ابار، عطاء بن سائب و سعید بن زید (برادر حماد، نك : ه د، ابن درهم) به عنوان راوی ابوخالد دیده میشود (برای فهرستی از راویان، نك : مزی، ١٤ / ١٠٨- ١٠٩؛ برای تكمیل، نك : درست واسطی، همانجا؛ فرات كوفی، ١٥٢؛ كلینی، ٢ / ٧٥، ٦ / ٥٢٨؛ ابنبابویه، امالی، ٤٣٦- ٤٣٧، «عقاب»، ٢٦٢، فقیه، ٤ / ٢٩٤؛ خزاز، ٢٩٩؛ حاكم نیشابوری، ٤١؛ ابوطالب هارونی، ٦٥، ٧٠؛ المرشد بالله، ١ / ١٣٧، ٢ / ١٠٣).
رجالشناسان اهل سنت به طور كلی در برابر ابوخالد موضعی سخت اتخاذ كرده و با الفاظ گوناگون به تضعیف او در حدیث پرداختهاند: رجالیان بغداد چون احمد بن حنبل، یحیی بن معین و در پی آنان ابوداوود را كذاب خوانده و كسانی چون ابن راهویه و ابوزرعۀ رازی او را به جعل حدیث متهم ساختهاند، ولی گروهی دیگر همچون بخاری، مسلم، نسائی، ابوحاتم رازی و ابوعورانه، تنها با الفاظی چون «متهم» و «متروك الحدیث» از او یاد كرده و از نسبت مستقیم كذب یا جعل به وی پرهیز كردهاند (نك : یحیی بن معین، ٣ / ٣١٥، جم ، بخاری، الضعفاء، ١٦٨؛ مسلم، ١ / ٧؛ نسائی، ١٧٥؛ عقیلی، ٣ / ٢٦٨- ٢٦٩؛ ابن ابی حاتم، ٣ / ٢٣٠؛ ابن حجر، همانجا). ابن ماجۀ قزوینی از صاحبان صحاح سته در برخی آثار خود به نقل احادیث ابوخالد واسطی پرداخته است (مزی، ١٤ / ١١٠) كه خود به گونهای از خوشبینی او نسبت به ابوخالد حكایت دارد.
در میان امامیه، ابن فضال كوفی او را ثقه شمرده (كشی، ٢٣٢) و احادیث فراوانی از طریق وی در كتب اربعۀ امامی نقل شده است (نك : سطور بعد)؛ با این حال رجالشناسان امامی در دورۀ میانه صرفاً برپایۀ مذهب، او را در شمار «ضعفا» جای دادهاند (نك : علامۀ حلی، ٢٤١؛ ابن داوود، ٤٨٨).
اما زیدیه خود، ابوخالد را موثقترین راوی به شمار آوردهاند و بر پایۀ اظهار نظری كهن از یحیی بن مساور، زیدیان هرگز در ثقه بودن ابوخالد تردید روا نداشتهاند و برآنند كه هر كس وثاقت او را خدشهدار سـازد «ناصبی» یا «رافضی» است (نك : مسند، ٣٨١؛ نیز اجازات، همانجا؛ عزالدین، ١٧٧؛ ابن ابی الرجال، ٣ / گ ٩٧ الف). سیاغی یادآور شده كه امامان زیدیه در طی قرون بر حجیت روایت ابوخالد و فضیلت او متفق بودهاند و در این باره برخی از سخنان آنان را نقل كرده است (١ / ٤٤، ٤٧- ٤٨).
برخلاف غالب زیدیان، به نظر نمیرسد زیدیان بتری كوفه در سدۀ ٢ ق كه نزدیكی زیادی با مكتب غیرشیعی اصحاب حدیث داشتند، نسبت به روایات ابوخالد از زید خوشبین بوده باشند؛ شاید از همین روست كه یحیی بن آدم، از پروردگاران مكتب حسن بن صالح بن حی، با وجود نقل روایات متعدد از امامان باقر و صادق (ع) و نقل روایتی از طریق حسین پسر زید بن علی در الخراج (ص ٣١، ٧٨، جم )، به فقه زید بن علی كه از طریق ابوخالد روایت میشد، بیاعتنا بود و به رغم زیدی بودن، روایتی از زید در كتاب خود نیاورده است.
دربارۀ مذهب ابوخالد، در منابع رجالی اهل سنت سكوتی فراگیر دیده میشود، ولی در منابع رجالی ـ حدیثی امامیه گاه به طور مجمل از زیدی بودن ابوخالد سخن به میـان آمده (نك : درست واسطی، همانجا؛ كشی، ٢٣١) و گاه با بیدقتی از وی به عنوان یك رجل عامی (اهل سنت) دارای گرایش به اهل بیت (ع) (كشی، ٣٩٠) یا یك زیدی بتری (طوسی، رجال، ١٣١) یاد شده است.
در منابع فرقهشناختی، نام ابوخالد در عرض كسانی چون فضیل بن زبیر رسان، ابوالجارود و منصور بن ابی الاسود به عنوان رهبران زیدی قائل به نص و نزدیك به امامیه آمده است (نك : ناشئ اكبر، همانجا؛ نوبختی، ٥٤-٥٥، ٥٨؛ اشعری، ٧١، ٧٤؛ نیز، ابن ندیم، ٢٢٧). در تبصرة العوام (ص ١٨٦) در شرح این مطلب چنین آمده است كه در دیدگاه ابوخالد هر كه بر علی (ع) تقدم كرد، كافر شد و هر كه از فرزندان حسن و حسین (ع) باشد (ظاهراً منحصر به امامان)، علم او حتی در كودكی و بدون آموزش همچون علم پیامبر (ص) است.
براساس روایتی در تفسیر فرات كوفی (همانجا)، ابوخالد از زید اینگونه روایت كرده كه پیامبر (ص)، علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) تنها معصومان در میان اهل بیتند و دیگر اهل بیت از عصمت برخوردار نیستند. در جای دیگر به روایت ابوخالد، زید بن علی رد كنندۀ سخن علی (ع) را كافر دانسته و ضمن الحاق حكم حسنین (ع) به آن حضرت، وجود امام مفترض الطاعة در ذریۀ حسنین (ع) را منكر شده است. روایت مزبور میافزاید كه هر فاطمی قائم به سیف و دعوت كننده به كتاب خدا و سنت پیامبر (ص) و عمل كننده به احكام آنان، امام بر حق است (نك : همو، ١٨١-١٨٢).
گفتنی است كه در برخی از منابع امامی، نظیر امالی ابن بابویه (همانجا) و كفایة الاثر خزاز (ص ٢٩٩-٣٠٠)، روایاتی به نقل ابوخالد از زبد در تأیید دیدگاه امامیه در امامت و در مواضع زیدیه به نظر میرسد كه باید با تأمل در آنها نگریست.
در تمامی منابع فرقهشناختی متقدم، نام ابوخالد در عرض ابوالجارود قرار گرفته است (قس: مادلونگ، ٤٤)، ولی شهرستانی (١ / ١٤١، ١٧٠) نام او را در شمار جارودیان و پیروان ابوالجارود آورده است. هر چند گفتۀ شهرستانی چندان دقیق نیست، ولی با اندك مسامحهای میتواند در گروهبندیهای كلی زیدیه جایگاه ابوخالد را روشنتر سازد. در مسند زید (ص ١١٦، ١١٧، ١٧١، ١٩٤) به مذاهب مختلف غیرشیعه از خوارج، مرجئه، قدریه و نواصب حمله شده است.
در زمینۀ ففقه، باید متذكر شد كه ابوخالد در منابع گوناگون زیدی، به عنوان یكی از شاگردان خاص زید شناخته شده كه بیشترین آراء فقهی زید از طریق او به آیندگان رسیده است (نك : اجازات، همانجا، به نقل از قاسم بن عبدالعزیز بغدادی؛ عزالدین، همانجا). مسند زید یا المجموع الفقهی که روایت ابوخالد از فقه زید بن علی است، كهنترین و اساسیترین منبع برای دستیابی به فقه زید به شمار میرود. این اثر در واقع مجموعهای از اقوال و احادیث زید در ابواب مختلف فقهی است و بسیاری از آن اقوال پـاسخ پرسشهایی است كـه ابوخالد از او كرده است (مثلاً نك : مسند، ٥٦، ٥٨). افزون بر این در این اثر، به سبب مصاحبت درازمدت ابوخالد با زید،گاه به رفتار و كردار زید نیز اشاراتی رفته است (همان، ١٨٦، ٢١٩). از این رو باید گفت كه نقش ابوخالد در تدوین مسند زید، تنها یك گردآوری از شنیدههای خود نیست، بلكه وی نقش فعالی در طرح و تدوین مسائل برعهده داشته است. در یک مقایسه از نظر نوع انتساب مسند به زید، باید آن را از مقولۀ انتساب الآثار ابویوسف به ابوحنیفه و مسائل ابوداوود به احمد بن حنبل دانست، نه از مقولۀ انتساب موطأ به مالك بن انس. در حقیقت زید سالها پیش از آنكه مجموعههای فقهی چون موطأ مالك و جامع سفیان نوری معمول گردد، به شهادت رسیده بود.
با توجه به آنچه گفته شد، ابوخالد واسطی را باید گردآورندۀ مسند زید تلقی كرد، بدون اینكه سخن یاد شده به مفهوم تردید در صحت انتساب مندرجات مسند به زید بوده باشد. شایان ذكر آن است كه در روایتی از ابراهیم بن زبر قان، ابوخالد مدعی شده كه زید بن علی خود نسخهای را گرد آورده و آن را به ابوخالد و شاگردان دیگری كه عمری كوتاهتر داشتند، آموخته بود (مسند، ٣٨٠)، ولی چنانکه نشان داده شد، اسلوب تدوین مسند، این حكایت را تأیید نمیكند و در صورت صحت روایت مزبور باید تصور كرد كه نسخۀ زید تنها شالودۀ اصلی مسند ابوخالد را تشكیل میداده است (نیز نك : اشتروتمان، ٢٣ به بعد؛ مادلونگ، GAS, I / ٥٥٢-٥٥٨;
٥٤-٥٥). به هر روی ابن ندیم (ص ٢٧٥) در شمار نخستین مؤلفان فقه شیعه از ابوخالد نام برده و به كتاب او اشاره كرده است (نیز نك : طوسی، الفهرست، ١٨٩).
ابوخالد هر چند در عقیده با تعالیم امامیه نسبتاً نزدیك بود و مدتی صحبت امام باقر (ع) را درك كرده بود، ولی نظام فقهی ارائه شده در مسند زید یك نظام كاملاً زیدی است كه تمایز آن از فقه امامی هم در اصول استنباط چون تجویز قیاس و هم در پارهای فروغ بحثانگیز چون «تجویز مسح بر خفین» به خوبی آشكار است (نك : مسند، ٨٤، ٢٩٣).
ابوخالد رسالات و كتبی در فقه، حدیث و تفسیر روایت كرده كه بیشتر تعلیمات و آراء زید را در برمیگیرد و شخص ابوخالد در تدوین آنها نقش اساسی ایفا نموده است:
١. مسند زید، كه راوی اصلی آن از ابوخالد، شاگرد خاص وی ابراهیم بن زبر قان است. به گفتۀ نصر بن مزاحم، متن روایت ابراهیم، برخلاف روایت دیگر شاگردان، متن كامل و مدون بوده است (نک : مسند، ٣٨٠). همین متن در سدۀ ٤ ق از سوی عبدالعزیز بن اسحاق بن جعفر بغدادی ابن بقال از نو تنظیم و مرتب شد و همین نسخۀ مرتب، اساس نسخههای بعدی قرار گرفت. مسند زید به روایت ابراهیم بن زبر قان، بار نخست در ١٩١٩ م به كوشش گریفینی در ١٩٦٦ م در میلان و به کوشش عبدالواسع بن یحیی واسعی در بیروت و سپس بارها به همراه شروح مختلف به چاپ رسیده است. بخش اصلی چاپ شده را المجموع الفقهی تشكیل میدهد و در پایان آن مجموعهای از احادیث زید با همان سلسلۀ اسناد افزوده شده است (مسند، ٣٨٢- ٤٢٩؛ نیز نک : شوکانی، ٨٦).
نصر بن مزاحم به تصریح خود (مسند، ٣٨٠) روایتی از مسند زید به طور مستقیم از ابوخالد داشته است که از حیث کمال در حد نسخۀ ابراهیم بن زبرقان نبوده است. گویا این همان نسخهای است که از طریق علی بن حسن بن فضال و ابن زبیر به دست نجاشی رسیده بوده است (نک : نجاشی، ٢٨٨). برخی احادیث موجود در مسند زید از طریق دیگر شاگردان ابوخالد چون حسین بن علوان (نک : سطور بعد)، اسرائیل و سوید بن عبدالعزیز نیز نقل شده است (نك : عقیلی، ٣ / ٢٦٩؛ ابن عدی، ٥ / ١٧٧٥-١٧٧٦؛ قس: مسند، ٨٣، ٢٧٦). گاه نیز در منابع مختلف روایاتی دیده میشود (مثلاً نك : ابن عدی، همانجا؛ قس: مسند، ٣٠٢، ٣٣٧، ٣٨٣-٣٨٤).
٢. مجموعهای در حدیث به روایت حسین بن علوان از ابوخالد. در این مجموعه روایت ابوخالد به زید منحصر نبود و مشایخ دیگر به ویژه امام باقر (ع) را نیز شامل میگردد. بدون اینكه بدانیم نسخههای مختلف این مجموعه تا چه اندازه با یكدیگر تفاوت داشته، میدانیم كه نسخههایی متعدد از آن به روایت شاگردان مختلف ابنعلوان در سدۀ ٣ ق / ٩ م بین زیدیان و امامیان تداول داشته است. مهمترین آنها روایت احمد بن عیسی (١ / ١٤٤، ١٦٨) است كه در سراسر امالی وی ( رأب الصدع) پراكنده شده است. با توجه به اهمیت امالی احمد بن عیسی در فرهنگ زیدیه، نقش پرارزش روایت ابن علوان در انتقال عقاید و تعلیمات زید و دیگر شیوخ ابوخالد آشکار میگردد؛ در میان راویان این نسخه از محمد بن منصور، نام کسانی چون ابن عقده از زیدیان عراق، ابوزید علوی از زییان ری و ناصر اطروش از زیدیان طبرستان به نظر میآید (نک : کراجکی، ٢٠٨؛ ابوطالب هارونی، ٣٨، ٤١، جم ؛ المنصور بالله، ١ / ١٧٧، ١٨٤، جم ). گفتنی است در مقایسه بین روایات احمد بن عیسی از ابوخالد و مسند زید به روایت ابراهیم بن زبرقـان، روایات مشترک زیادی دیده میشود (نک : مادلونگ، همانجا). روایات دیگر که در عرض روایت احمد بن عیسی قرار میگیرند و به طور پراكنده در آثار امامیه مورد استفاده قرار گرفتهاند، عبارتند از:
الف ـ روایات حسین بن سعید اهوازی در كتاب الزهد وی (ص ٧، ٩، ٢٠)، در آثار ابن بابویه چون امالی (ص ٤١١)، ثواب الاعمال (ص ٨٥، ٩٠)، فضائل الاشهر الثلاثة (ص ٥١) و در تهذیب طوسی (٧ / ١٥).
ب ـ روایت ابوالجوزاء منبه بن عبدالله تمیمی به واسطۀ شیوخ امامی قم چون سعد بن عبدالله اشعری، محمد بن حسن صفار و احمد بن محمد برقی در آثاری مانند ثواب الاعمال (ص ٦٨، ٧٦، ٢٣٢)، الخصال (١ / ٣٧، ١٣٧، ٣٣٣)، «عقاب الاعمال» (ص ٣١٩)، علل الشرائع (٢ / ٦٠٢) و تهذیب طوسی (١ / ٣٢٦، ٣٣٢، جم ) والاستبطار همو (١ / ٦٥).
ج ـ روایت هیثم بن ابی مسروق كه ابن بابویه در كتاب فقیه از آن بهره گرفته است (نك : ابن بابویه، «مشیخه»، ٨٣-٨٤). به موارد یاد شده میتوان روایاتی به نقل محمد بن خالد برقی، حسن بن علی بن فضال و جعفر بن محمد تمیمی از ابن علوان از ابوخالد را علاوه كرد (نك : همو، امالی، ٢٤٠، ٣٧١، التوحید، ١٧٦، ثواب، ٦٧- ٦٨؛ طوسی، تهذیب، ٢ / ٢٨١).
٣. تفسیر غریب القرآن، به روایت ابوخالد واسطی از زید بن علی كه صبغۀ ضد قدری دارد. اشتروتمان (ص ٤٣ به بعد) بر آن است که بخش عمدهای از نظریات تفسیری منسوب به زید در این اثر میتواند صحیح الانتساب باشد و اشاره کرده که بسیاری از این نظریات در تفسیر طبری نیز نسبت داده شده است. از این كتاب نسخههایی چند در كتابخانههای صنعا، برلین و ییل یافت میشود (صنعا، ١ / ١٢١؛ آلوارت، شم ١٠٢٣٧؛ نموی، شم ٦٥٣).
٤. منسك الحج، به روایت ابوزكریا یحیی بن هاشم سمسار از زید ابن علی كه نسخههای خطی آن در كتابخانههای برلین و آمپروزیانا یافت میگردد (نک : آلوارت، شم ١٠٣٦٠؛ گریفینی، ٦١٠). این متن با متن دیگری به روایت عبدالرحمن بن حارث بن عیاش از زید بن علی دربارۀ مناسک حج که بخشهای آن مورد استفادۀ محدثانی چون ابوداوود در سنن (٢ / ١٩٠، ١٩٣)، ترمذی در سنن (٣ / ٢٣٢-٢٣٣)، ابن ماجه در سنن (٢ / ١٠٠١) و عبدالله بن احمد بن حنبل در زوائد مسند احمد (١ / ٧٢، ٧٦) قرار گرفته، قابل مقایسه است (نیز نك : GAS, I / ٥٥٩).
٥. رسالۀ فی حقوق الله، به روایت ابوخالد از زید كه نسخ خطی آن در كتابخانههای واتیكان و وهبی یافت میشود (همانجا).
مآخذ
ابن آدم، یحیی، الاخراج، به كوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٤٧ ق / ١٩٢٨ م؛
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن ابی الرجال، احمد بن صالح، مطلع البدور، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ابن بابویه، محمد بن علی، امالی، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
همو، التوحید، به کوشش هاشم حسینی، تهران، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
همو، ثواب الاعمال، به كوشش علیاكبر غفاری، تهران، ١٣٥٠ ش؛
همو، الخصال، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، ١٣٦٢ ق / ١٩٦٦ م؛
همو، فضائل الاشهر الثلاثة، به كوشش غلامرضا عرفانیان، نجف، ١٣٩٦ ق؛
همو، فقیه من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٨٦ ق؛
همو، «مشیخة»، همراه ج ٤ فقیه من لایحضره الفقیه (هم )؛
ابن حبان، محمد، کتاب المجروحین، به کوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ١٣٩٦ ق؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٦ ق؛
ابن داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، به کوشش جلالالدین محدث، تهران، ١٣٤٢ ش؛
ابن عدی، عبدالله، الکامل، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن ماجه، محمد بن یزی، سنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٢-١٩٥٣ م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوداوود سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن، به کوشش محمد محییالدین عبدالحمید، قاهره، دار احیاء السنة النبویة؛
ابوطالب هارونی، یحیی بن حسین، تیسیر المطالب، به کوشش یحیی عبدالکریم فضیل، بیروت، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، نجف، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٥ م؛
اجازات الائمة الزیدیة، نسخۀ خطی كتابخانۀ قاضی محمد علی اكوع، تعزیمن، شم ٢٣٩؛
احمد بن عیسی، امالی (رأب الصدع)، تدوین محمد بن منصور، به کوشش علی بن اسماعیل صنعانی، بیروت، ١٤١٠ ق / ١٩٩٠ م؛
اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات والفرق، به کوشش محمدجواد مشکور، تهران، ١٣٦١ ش؛
اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، به کوشش غلامرضا عرفانیان، قم، ١٣٩٩ ق؛
بحشل، اسلم بن سهل، تاریخ واسط، به کوشش کورکیس عواد، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛
همو، الضعفاء الصغیر، به کوشش بوران ضناوی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
برقی، احمد بن محمد، «الرجال»، همراه الرجال (نك : هم ، ابن داوود)؛
تبصرة العوام، منسوب به مرتضی بن داعی، به کوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٦٤ ش؛
ترمذی، محمد بن عیسی، سنن، به کوشش احمد محمد شاکر و دیگران، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، معرفة علوم الحدیث، حیدرآباد دکن، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٦ م؛
خزار قمی، علی بن محمد، کفایة الاثر، قم، ١٤٠١ ق؛
درست واسطی، «کتاب»، ضمن الاصول الستة عشر، قم، ١٤٠٥ ق؛
سیاغی، حسین بن احمد، الروض النضیر، طائف، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
شوكانی، محمد بن علی، «اتحاف الاكابر»، رسائل خمسة اسانید، حیدرآباد دكن، ١٣٢٨ ق / ١٩١٠ م؛
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، به کوشش محمد بن فتحالله بدران، قاهره، ١٣٧٥ ق / ١٩٥٦ م؛
صنعا، خطی؛
طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، نجف، ١٣٧٥ ق؛
همو، تهذیب الاحکام، نجف، ١٣٧٩ ق؛
همو، رجال، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
همو، الفهرست، نجف، کتابخانۀ مرتضویه؛
عبدالله بن احمد بن حنبل، زوائد مسند احمد بن حنبل، قاهره، ١٣١٣ ق؛
عزالدین، حسن، «مشیخة»، به کوشش محمدتقی دانشپژوه، نامۀ مینوی، زیر نظر حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران، ١٣٥٠ ش؛
عقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الكبیر، به كوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
علامۀ حلی، حسن بن یوسف، رجال، نجف، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛
فرات كوفی، تفسیر، نجف، ١٣٥٤ ق؛
كراجكی، محمد بن علی، كنز الفوائد، تبریز، ١٣٢٢ ق؛
كشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار طوسی، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ ق؛
كلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، به كوشش علی اكبر غفاری، تهران، ١٣٩١ ق؛
كوفی، محمد بن سلیمان، مناقب امیرالمؤمنین (ع)، به كوشش محمدباقر محمودی، قم، ١٤١٢ ق؛
المرشد بالله، یحیی بن حسین، الامالی، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٤ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الكمال، نسخۀ خطی كتابخانۀ احمد ثالث استانبول، شم ٢٨٤٨؛
مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٥ م؛
مسند زید، به كوشش عبدالواسع بن یحیی واسعی، بیروت، ١٩٦٦ م؛
مفید، محمد بن محمد، الارشاد، نجف، ١٣٨٢ ق؛
المنصور بالله، قاسم بن محمد، الاعتصام، صنعا، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
ناشئ اكبر، عبدالله بن محمد، مسائل الامامة، به كو شش یوزف فان اس، بیروت، ١٩٧١ م؛
نجاشی، احمد بن علی، رجال، به كوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ ق؛
نسائی، احمد بن شعیب، «الضعفاء و المتروكون»، المجموع فی الضعفاء و المتروكین، به كوشش عبدالعزیز عزالدین سیروان، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، به كوشش عبدالاسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٢ ق؛
نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م؛
یحیی بن معین، التاریخ، به كوشش احمد محمود نور سیف، مكه، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
و نیز:
Ahlward;
GAS;
Griffini, F., «Lista dei manoscritti arabi … », RSO, ١٩١٦-١٩١٨, vol. VII;
Madelung, W., Der Imam al-Qāsim ibm Ibrāhīm, Berlin, ١٩٦٥;
Nemoy, L., Arabic Manuscripts in the Yale Uiversity Library, Yale, ١٩٥٦;
Strothmann, R., «Das Problem der literarischen Persönlichkeit zaid b. ‘Ali», Der Islam, ١٩٢٣, vol. XIII.
احمد پاكتچی