اِبْنِ عَدیّ، ابواحمد عبدالله بن عدی‌بن عبدالله جرجانی (٢٧٧-٣٦٥ق / ٨٩٠-٩٧٦م)، رجالی و محدث. او را ابن‌قطان نیز خوانده‌اند (سهمی، ٢٦٦؛ سمعانی، ٣ / ٢٣٨؛ ذهبی، تذکره، ٣ / ٩٤٠؛ قس: یاقوت، ٢ / ٥٢) و از آنجا که اصل وی از گرگان بود، جرجانی نیز خوانده شده است (سمعانی، همانجا).
ابن عدی در سیزده سالگی فراگیری حدیث را نزد ابوحفص سعدی نخستین شیخ خویش، آغاز کرد (سهمی، ٢٦٧) و در طول زندگانیش از مشایخ بسیاری بهره جست که شمار آنان را بیش از ٠٠٠‘١ تن یاد کرده‌اند (ابن عماد، ٣ / ٥١)، از آن جمله محدثان سرشناسی مانند، بخاری، نسایی، ابویعلی موصلی، ابوبکرابن ابی شیبه، ابن ابی داوود سجستانی و طحاوی شایان ذکرند (نک‌ : ابن عدی، جم‌ ). از راویان و شاگردان او نیز می‌توان به حمزةبن یوسف سهمی (سهمی، ٢٦٦-٢٦٨)، ابوطالب یحیی بن حسین (ابوطالب، ٤٦، ١٤٤، ١٦٥)، ابوالعباس ابن عقده که هم از مشایخ و هم از راویان اوست (یاقوت، همانجا) و نیز ابوحامد اسفراینی (ابن قاضی شهبه، ١ / ١٧٣) اشاره کرد. وی کثیر السفر بود و در پهنۀ جغرافیایی وسیعی بین خراسان و مصر، در شهرهایی همچون سمرقند، بخارا، بغداد، کوفه، بصره، موصل، حمص، حلب، دمشق، صیدا، بعلبک، اسکندریه و مصر حدیث شنیده و حدیث گفته است (سهمی، ٢٦٧؛ ابوطالب، جم‌؛ یاقوت، سمعانی، همانجاها؛ ابن عدی، ١ / ١٥٦، ١٨٨، ٤ / ١٣٥٤، جم‌ ‌). وی در زادگاه خود گرگان درگذشت (سهمی، ٢٦٦؛ یاقوت، ٢ / ٥٣).
ابن عدی شهرت خود را در علم رجال بیشتر مرهون تألیف کتاب الکامل فی ضعفاء الرجال است. به نظر دارقطنی الکامل ابن عدی از ارزشمندترین کتابهای تألیف شده در زمینۀ ضعفاست (سهمی، ٢٦٧). او در الکامل تمامی کسانی را که به نحوی ـ هر چند اندک ـ تضعیف شده‌اند، آورده و در پایان هر شرح حال، نظری را که مورد قبول خود اوست، ذکر کرده است (نک‌ : ١ / ١٥). تضعیف برخی از سرشناسان اهل سنّت چون ابوحنیفه، (نک‌ : ابن عدی، ٧ / ٢٤٧٢-٢٤٧٩) و تقویت برخی از رجال شیعه چون جعفربن سلیمان ضبعی (همو، ٢ / ٥٦٧، ٥٧٢) نشان می‌دهد که او تا حدودی از اعمل تعصبات مذهبی در آراء خود دوری می‌جسته است. آراء و نقل قولهای ابن عدی در این کتاب مورد استفادۀ آثار رجالی متأخر چون تهذیب الکمال مزّی (١ / ٢٥٨، ٢٦٦، جم‌ ‌)، میزان الاعتدال ذهبی (١ / ٢، ٨، جم‌ ‌)، لسان المیزان ابن حجر (١ / ٢٣، ٦٣، جم‌ ‌) و تهذیب التهذیبِ همو (٢ / ١٠٤، ١٨٢، جم‌ ‌) قرار گرفته است. کتاب الکامل علاوه بر این، به عنوان یک منبع حدیثی در جوامع حدیثی چون الجامع الصغیر سیوطی (١ / ٣،٥٠، جم‌ ‌)، جامع الاحادیثِ همو (١ / ٤٧٥، ٤٨٠، جم‌ ‌)، کنوزالحقائق مناوی (١ / ٤، ٦٣، جم‌ ‌) و همچنین کتب تفسیر روایی مثل الدّر المنثورِ سیوطی (١ / ٢٣، ١٢٩، جم‌ ‌) مورد استفاده قرار گرفته است. قابل ذکر است که ابن عدی از راویان کتاب اشعثیّات، یکی از منابع حدیثی متقدم شیعه به شمار می‌رود (نک‌ : ابن عدی، ٦ / ٢٣٠٣؛ ابوطالب، ١٦٥).

آثـار

١. الکامل فی ضعفاء الرجال، که به اهمیت آن اشاره شد. مقدمۀ این اثر اول بار به کوشش صبحی سامرایی در ١٩٧٧م در بغداد منتشر شد و متن کامل آن در ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م و مجدداً در ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م به کوشش گروهی از محققان در ٧ مجلد در بیروت به چاپ رسید؛ ٢. اسامی من روی عنهم البخاری که نسخه‌ای خطی از آن در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق موجود است (ظاهریه، ١ / ٣١٦)؛ ٣. اسماء الصحابة، که نسخه‌ای خطی از آن در مدینه موجود است (GAS, I / ١٩٩).

مآخد

ابن حجر، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٥ق؛ همو، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ١٣٣٠ق؛ ابن عدی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، ١٩٨٥م؛ ابن عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛ ابن قاضی شهبه، ابوبکربن احمد، طبقات الشافعیة، به کوشش عبدالعلیم خان، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛ ابوطالب یحیی بن حسین، تیسیر المطالب، بیروت، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛ ذهبی، محمدبن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛ سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ق / ١٩٦٣م؛ سهمی، حمزةبن یوسف، تاریخ جرجان، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛ سیوطی، جامع الاحادیث، به کوشش عباس احمد صقر و احمد عبدالجواد، دمشق، مطبعة هاشم الکتبی؛ همو، الجامع الصغیر، قاهره، ١٣٧٣ق / ١٩٥٤م؛ همو، الدر المنثور، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛ ظاهریه، خطی، (مجامیع)؛ مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛ مناوی، عبدالرؤف، کنوز الحقائق، در حاشیۀ الجامع الصغیر (نک‌ : سیوطی در همین مآخذ)؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

GAS.

مهدی سلماسی