بَنارَسی، امان‌الله بن نورالله بن حسین (د ١١٣٣ق / ١٧٢١م)، حافظ قرآن، فقیه، اصولی و صوفی حنفی. بسیاری از منابع متأخر وی را به تبحر در معقول و منقول ستوده اند (نک‌ : صدیق حسن خان، ٣ / ٢٣٦؛ آزاد، مآثر...، ١ / ٢١٢، سبحة...، ٧٨)؛ حال آنکـه منابع كهن‌تر، بیشتر بر تصوف او تكیه دارند (نک‌ : كشمی، ٣٨٩؛ غلام‌سرور، ٢ / ٤٥٩).
او در بنارس متولد شد و همان جا از دنیا رفت (آزاد، مآثر، ١ / ٢١٣؛ عبدالحی، ٦ / ٤١). بنارسی برای كسب علم در نواحی هندوستان به مسافرت پرداخت و نزد شیح محمد ماه دیوكامی، قطب‌الدین حسینی شمس‌آبادی و دیگران دانش آموخت (همانجا؛ رضوی، شاه ولی الله ...، ٣٨٦، «تاریخ ...»، II / ٢٠٩).
در منابع صوفیه، دربارۀ انتساب وی به فرقۀ چشتیه یا نقشبندیه اختلاف است. غلام سرور او را در میان چشتیه می‌آورد و آزاد بلگرامی صریحاً انتساب وی را به نقشبندیه متذكر می‌شود؛ هر چند گزارش می‌كند كه اجتماع وی با بزرگان این فرقه، در ایام پایانی عمرش، در سفری كه از شاهجهان آباد به الله‌آباد می‌كرد، رخ داده است. مرشدان شناختۀ او، امان‌الله لاهوری، سیدمحمد سعید چشتی صابری و خوب الله الله‌آبادی هستند (كشمی، ٣٨٨؛ آزاد، همان، ١ / ٢١٢؛ غلام‌سرور، ٢ / ٤٥٥، ٤٥٩). از شاگردان او، می‌توان نظام‌الدین، فرزند استادش قطب‌الدین را برشمرد (رضوی، همان، II / ٢١٠).
او در دوران سلطنت اورنگ زیب، به صدارت لكهنو رسید و با قاضی محب‌الله بهاری مجالست علمی داشت (صدیق حسن خان، ٣ / ٢٣٧؛ آزاد، همانجاها).
آثار او بیشتر در زمینۀ اصول فقه، تفسیر، عقاید و تصوف است. نسخه‌ای از حاشیه وی بر شرح العقائد العضدیۀ دوّانی در كتابخانۀ رامپور موجود است (GAL, S, II / ٢٩٢). گویا مهم‌ترین كتاب او، المفسر در اصول فقه است كه خود آن را شرح كرده، و محكم الاصول نامیده است. از دیگر آثار وی می‌توان حاشیه بر تفسیر بیضاوی و حاشیه بر شرح مواقف را نام برد. رویكرد او به علوم معقول، نگارش آثار اصولی و شرح برخی متون فلسفی شیعه، دستاورد شاگردی وی نزد قطب‌الدین حسینی است كه از شیعیان هندوستان است (نک‌ : رضوی، همان، II / ٢٠٩، شاه ولی‌الله، همانجا؛ برای دیگر آثار او، نک‌ : صدیق حسن خان، آزاد، عبدالحی، همانجاها).

مآخذ

آزاد بلگرامی، غلامعلی، سبحة المرجان، بمبئی، ١٣٠٣ق / ١٨٨٦م؛
همو، مآثر الكرام، حیدرآباد دكن، ١٩١٠م؛
صدیق حسن خان، محمدصدیق، ابجد العلوم، به كوشش عبدالجبار زكار، بیروت، ١٩٧٨م؛
عبدالحی، نزهة الخواطر، به كوشش شرف‌الدین احمد، حیدرآباد دكن، ١٩٧٨م؛
غلام سرور لاهوری، خزینة الاصفیا، به كوشش اقبال فاروقی، لاهور، ١٨٧٣م؛
كشمی، محمدهاشم، زبدة المقامات، كانپور، ١٨٩٠م؛
نیز:

GAL, S;
Rizvi, A.A., Shah Wali-Allah and his Times, Canberra, ١٩٨٠;
id, A Socio - Intellectual History of the Isna Ashar I Shi‘is in India, Canberra, ١٩٨٦.

فرهنگ مهروش