اِبْن‌شَرْقی، ابوحامد نیشابوری، احمد بن محمد بن حسین (٢٤٠-٣٢٥ ق / ٨٥٤-٩٣٧ م)، محدث شافعی مذهب. از آنجا که وی ساکن محله‌ای در شرق نیشابور بود، او را ابن‌شرقی خوانده‌اند (سمعانی، ٨ / ٨٣؛ یاقوت، ٣ / ٢٧٩). وی در شهرهای مختلف در محضر دانشمندان بسیاری به فراگرفتن حدیث پرداخت و پس از چندی در این علم یگانۀ عصر خود شد (سمعانی، ٨ / ٨٥؛ ابن‌جوزی، ٦ / ٢٨٩). در نیشابور از محمد بن یحیى ذُهلی، عبدالرحمن بن بشر بن حکم، احمد بن ازهر، احمد بن یوسف سلمی، احمد بن حفص بن عبدالله و جز آنان حدیث شنید (خطیب بغدادی، ٤ / ٤٢٦؛ ذهبی، سیر، ١٥ / ٣٧، ٣٨). چنانکه از قراین بر‌می‌آید، بیشتر دانش خود را از مسلم بن حجاج نیشابوری فراگرفته است و از این رو اغلب منابع از وی به عنوان «شاگرد مسلم» یاد کرده‌اند (سمعانی، یاقوت، همانجاها؛ ابن‌اثیر، ٢ / ١٧). ابن‌شرقی ابتدا به ری مسافرت کرد و از ابوحاتم رازی حدیث شنید. به همین ترتیب در بغداد از محمد بن اسحاق صاغانی، عباس بن محمد دوری، عبدالله بن محمد بن شاکر و احمد بن ابی خیثمه، در کوفه از ابوحازم احمد بن ابی غرزه و معاصران وی و در مکه از عبدلله بن ابی مَسره، استماع حدیث نمود (سمعانی، همانجا؛ ذهبی، تذکره، ٣ / ٨٢١). ابن‌شرقی بسیار به حج می‌رفت و در راه مکه به املای حدیث می‌پرداخت و همراهان می‌نوشتند. افراد متعددی از او روایت کرده‌اند: از جمله ابوالعباس ابن‌عقده، ابو احمد عَسّال، ابو احمد ابن عدی، ابوعلی نیشابوری، زاهد بن احمد سرخسی، حسن بن احمد مَخلَدی، محمد بن عبدالله جوزقی، ابوالحسن علوی، ابو احمد حاکم و ابوالحسین حجاجی (ابن‌جوزی، سمعانی، همانجاها؛ ذهبی، سیر، ١٥ / ٣٨).
او در شناختن حدیثهای صحیح از ساختگی تبحر خاصی داشت، تا آنجا که ابن‌خزیمه (د ٣١١ ق / ٩٢٣ م) وی را ملاک و معیار تشخیص حدیث صحیح از دروغین دانسته است (خطیب بغدادی، ٤ / ٤٢٧). دارقطنی وثاقت و امانت او را در نقل حدیث ستوده و کلام ابن‌عقده را که در تضعیف ابن‌شرقی بیان شده، مردود دانسته است (ذهبی، سیر، ١٥ / ٣٩؛ همو، تذکره، ٣ / ٨٢٢؛ همو، میزان، ١ / ١٥٦). خطیب بغدادی (٤ / ٤٢٦، ٤٢٧) نیز وی را توثیق کرده و ابن‌عدی گفته که کسی را در حفظ حدیث و بیان آن همانند او نیافته است (ذهبی، تذکره، همانجا).
تنها اثر وی احادیث من المسند الصحیح است که فقط ٤ برگ آن به صورت دست نوشته‌ای در ظاهریه موجود است (ظاهریه، ٤٠٢، ٤٠٣).

مآخذ

ابن‌اثیر، اللباب، قاهره، ١٣٥٦ ق؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدر‌آباد دکن، ١٣٣٣- ١٣٣٤ ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به‌کوشش شعیب ارنؤوط و ابراهیم الذبیق، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
همو، میزان الاعتدال، به‌کوشش علی محمد البجاوی، بیروت، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
ظاهریه، خطی (مجامیع)؛
یاقوت، بلدان.

حسن صفری نادری