آقْ‌حِصاری، حسن ‌بن طورخان ‌بن داوود بن یعقوب، مشهور به «حسن کافی» (٩٥١-١٠٢٥ق / ١٥٤٤-١٦١٦م)، فقیه، ادیب و پژوهشگر. وی از مردم بوسنه (بوسنی و هرزگوین کنونی، جمهوری خودمختار در شمال یوگوسلاوی) بود. در آق حصار (از توابع بوسنی) به دنیا آمد و بیش از ٢٠ سال منصب قضاوت آنجا را برعهده داشت و در همان شهر درگذشت. زبانهای عربی، ترکی و فارسی را نیک می‌دانست. پرهیزگار و زاهد بود و مشایخ صوفیه را دشمن می‌داشت. در جنگها به عنوان جنگاور و سخنور شرکت می‌کرد، ازجمله در جنگ اِگْری (در مجارستان) حضور داشت (١٠٠٤ق / ١٥٩٦م) و کتاب اصول الحِکَم فی نظام العالَم را در اثنای آن تألیف کرد. این کتاب به زبان عربی و دربارۀ چگونگی فرمانروایی و لزوم بازنگری در سازمان اداری امپراتوری عثمانی است و بزرگان ترک آن را پسندیدند و خواستار شرح آن شدند و آق حصاری در ١٠٠٥ق / ١٥٩٧م آن را به زبان ترکی شرح کرد. از این کتاب نسخه‌هایی در بریل، استانبول و موزۀ بریتانیا موجود است. این اثر به زبانهای ترکی (توسط خود او)، فرانسوی، آلمانی و بوسنَوی برگردانیده شده، اما تاکنون اصل و ترجمه‌های آن چاپ نشده است. برخی دیگر از آثار او بدین قرار است: ١. سمت الوصول الٰی علم الاصول (تألیف حدود ١٠٠٠ق / ١٥٩٢م). کتابی است مختصر، شامل یک مقدمه و ٢ باب و خاتمه. مؤلف خود، آن را شرح کرده است. ٢. روضات الجنات فی اصول الاعتقادات که در ١٠١٤ق / ١٦٠٥م از نگارش آن فراغت یافته است. این کتاب به اشتباه به برکوی نسبت یافته است. این اثر دربارۀ مسائل کلامی و به گفتۀ نویسنده بر ضد صوفیان و دیگر بدعت‌گذاران است. نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های قاهره و قوله موجود است و در ١٢٥٧ق / ١٨٤١م در برلین چاپ شده است. ٣. أزهار الرّوضات فی شرح روضات الجنات. وی در ١٠١٥ق / ١٦٠٦م از نگارش آن فراغت یافته است. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ظاهریه موجود است. این کتاب در ١٢٥٨ق / ١٨٤٢م در لایپزیک به چاپ رسیده است. ٤. تمحیص التلخیص یا شرح التلخیص، در باب معانی و بیان. نقدی است از تلخیص المفتاح خطیب قزوینی (٦٦٦-٧٣٩ق / ١٢٦٨- ١٣٣٨م). ٥. شرح مختصر قُدوری کتابی است در فروع فقه حنفی در ٤ جلد. ٦. شرح کافیه، نوشتۀ جمال‌الدین ابوعمرو عثمان معروف به «ابن حاجب» (٥٧٠-٦٤٦ق / ١١٧٤-١٢٤٨م)، در نحو. ٧. حدیقةالصلاة التی هی رئیس‌العبادات. ٨. رساله‌ای تحقیقی دربارۀ کلمۀ «چلبی». ٩. نظام العلماء الٰی خاتم الأنبیاء. وی در این کتاب سلسله مشایخ فقه خود را تا ابوحنیفه و سپس تا پیامبر اسلام(ص) آورده و شرح حال هر کدام را به شیوه‌ای نیکو نوشته است. ١٠. نورالیقین فی اصول‌الدین. شرحی است بر کتاب بیان‌ السّنة والجماعة معروف به عقایدالطَّحاوی نوشتۀ امام احمد بن جعفر بن حنفی (د ٣٢١ق / ٩٣٣م). وی نگارش این کتاب را در ١٠١٤ق / ١٦٠٥م هنگام محاصرۀ دژ استرغون (شاید استرگوم، شهری در شمال مجارستان) در دژ به پایان برده است. کتاب دربارۀ اصول عقاید اهل سنت است. ١١. شرح مقدمة الزاهد، نوشتۀ شیخ احمد زاهد (د ٨١٨ ق / ١٤١٥م) که شامل ٦٠ مسألۀ مشهور در میان شافعیان است.

مآخذ

اولیاء چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٤ق، ٥ / ٤٤٥؛ بروکلمان (آلمانی)، ٢ / ٥٨٨، ذیل، ٢ / ٦٥٩؛ بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح‌المکنون، استانبول، ١٣٦٤ق، ص ٣٩٨؛ حاجی‌خلیفه، کشف‌الظّنون، استانبول، ١٩٤١م، ١ / ١١٣، ١١٤، ٢ / ١٠٠٢، ١١٤٣، ١٨٠٢؛ دانشنامۀ ایران و اسلام؛ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، ١٩٨٤م، ٢ / ١٩٤؛ کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ٣ / ٢٣٣.

جعفر شعار