اَبومُطیعِ بَلْخی، حَكَم بن عبدالله (د ١٩٩ ق / ٨١٥ م)، فقیه، محدث، قاضی ایرانی و از شاگردان ابوحنیفه. در منابع به سال ولادت و زندگی او اشاره‌ای نشده، ولی از روایت سن او به هنگام مرگ، می‌توان تولد او را در حدود ١١٥ ق تخمین زد (نك‌ : خطیب، ٨ / ٢٢٣). وی از موالی قریش بود (ابن‌ابی‌حاتم، ١(٢) / ١٢١). در سفرهای علمی خود، از جمله چندین سفری كه به بغداد داشته، از ابوحنیفه، سفیان ثوری، مالك بن انس، ابن جریح و بسیاری دیگر دانش آموخته و احمد بن منیع، هشام بن عبیدالله رازی، سلمة بن بشیر نیشابوری، علی بن هاشم بن مرزوق و برخی دیگر از او روایت كرده‌اند (همانجا؛ ابن حبان، ١ / ٢٥٠؛ دارقطنی، ١٨٢؛ خطیب، همانجا).
ابومطیع در موطن خود بلخ مدت ١٦ سال به قضا پرداخت و سرانجام در همانجا وفات یافت (همانجا). به تصریح منابع، وی بر اعتقاد مرجئه بود (نك‌ : ابن‌سعد، ٧ / ٣٤٧؛ ابن‌حبان، همانجا؛ جورقانی، ١ / ٢١)، چنانكه بهشت و دوزخ را مانند سایر مخلوقات فناپذیر و غیرابدی می‌دانست (عقیلی، ١ / ٢٥٦) و همین گونه عقاید سبب شد كه اصحاب حدیث او را مورد حمله قرار دهند. از جمله كسانی چون احمد بن حنبل، یحیی بن معین، بخاری و نسائی او را تضعیف كرده‌اند (نك‌ : نسائی، ٢٥١؛ عقیلی، ١ / ٢٥٦-٢٥٧؛ ابن‌عدی، ٢ / ٦٣١) و حتی كسانی چون ابن ‌قیسرانی (ص ٥٩) و جورقانی (همانجا) او را به «وضع حدیث» متهم ساخته‌اند. ابومطیع همچون استادش ابوحنیفه در فقه به رأی گرایش داشت (نك‌ : خطیب، همانجا).
در پاره‌ای از منابع وی را گردآورندۀ كتاب الفقه الاكبر منتسب به ابوحنیفه دانسته‌اند (نك‌ : ذهبی، ١ / ٢٥٨؛ ابن ابی‌الوفاء، ٢ / ٢٦٥؛ حاجی‌خلیفه، ٢ / ١٢٨٧؛ برای توضیح بیشتر، نك‌ : ﻫ د، ابوحنیفه). همچنین كتابی با عنوان الفقه الابسط مشتمل بر پاسخهای ابوحنیفه به شاگردش ابومطیع بلخی در قاهره (١٣٦٨ ق / ١٩٤٩ م) به چاپ رسیده كه به احتمالی می‌تواند نسخه‌ای ناقص از همان الفقه الاكبر باشد (نك‌ : GAS, I / ٤١٤).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧١ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن ابی الوفاء، عبدالقادر بن محمد، الجواهر المضیئة، حیدرآباد دكن، ١٣٣٢ ق؛
ابن حبان، محمد، كتاب المجروحین، به كوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ١٣٩٦ ق؛
ابن سعد، محمد، الطبقات‌ الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عدی، عبدالله، الكامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر، تذكرة الموضوعات، قاهره، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
جورقانی، حسین بن ابراهیم، الاباطیل و المناكیر، بنارس، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
حاجی خلیفه، كشف؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
دارقطنی، علی بن عمر، الضعفاء و المتروكون، به كوشش موفق بن عبدالله بن عبدالقادر، ریاض، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، العبر، به كوشش محمد سعید زغلول، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
عقیلی، محمد بن عمر، الضعفاء الكبیر، به كوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
نسائی، احمد بن شعیب، «الضعفاء و المتروكون»، المجموع فی الضعفاء و المتروكین، به كوشش عبدالعزیز عزالدین، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
نیز:

GAS.

محمدجواد حجتی كرمانی