بیض‌، اَیام‌، عنوانی‌ برای‌ روزهای‌ سیزدهم‌، چهاردهم‌ و پانزدهم‌ ماههای‌ قمری‌. از آنجا كه‌ نور ماه‌ در شبهای‌ این‌ ٣ روز از شبهای‌ دیگر بیشتر است‌، مطابق‌ رسم‌ عرب‌ در نام‌گذاری‌ روزهای‌ مختلف‌ ماه‌ به‌ تناسب‌ روشنایی‌ شبها، بدین‌ نام‌ خوانده‌ شده‌اند (نک‌ : فراء، ٥٨؛ ابن‌ منظور، ذیل‌ بیض‌؛ ابن‌ كثیر، ٣ / ٥٧٣). در بیان‌ سبب‌ نام‌گذاری‌ ایام‌ بیض‌، باورهایی‌ اسطوره‌ای‌ نیز نقل‌ شده‌ است‌ (نک‌ : ابن‌بابویه‌، ٢ / ٨٠-٨١؛ ثعلبی‌، ٣٠؛ ابن‌قدامه‌، ٣ / ١١٦؛ ابن‌ جوزی‌، ٩ / ١٣٨). از دیگر نامهای‌ این‌ ایام‌، اَواضح‌ و غُرّ است‌ (ابن‌ منظور، ذیل‌ وضح‌، نیز غرر).
لحن‌ برخی‌ اخبار دربارۀ روزۀ ایام‌ بیض‌ چنان‌ است‌ كه‌ گویا در دوران‌ پیش‌ از اسلام‌ هم‌، صیام‌ ٣ روز در هر ماه‌ امری‌ مستحسن‌ بوده‌ (ابویوسف‌، ١ / ٢٣٨)، و روزۀ حضرت‌ ابراهیم‌ دانسته‌ می‌شده‌ است‌ (نک‌ : سیوطی‌، ٤ / ٢٢٢-٢٢٣). پیامبر(ص‌) ضمن‌ ترغیب‌ بدان‌، از مردم‌ خواسته‌اند كه‌ صیام‌ ماهانۀ خویش‌ را در ایام‌ بیض‌ قرار دهند. از دیگر سو، روایاتی‌ كه‌ بر استحباب‌ روزۀ ایام‌ بیض‌ دلالت‌ دارند، متعدد، و دارای‌ مضامینی‌ متفاوت‌ هستند؛ بعضی‌ تنها به‌ استحباب‌ صیام‌ روز سیزدهم‌ از هر ماه‌ نظر دارند (ابن‌سعد، ٧ / ٤٣؛ برای‌ آشنایی‌ با نقلهای‌ متفاوت‌ این‌ گونه‌ روایات‌ بجز آنكه‌ گفته‌ شد، نک‌ : احمد بن‌ حنبل‌، ٥ / ٢٧-٢٨، ١٥٠-١٥٢؛ فاكهی‌، ١ / ٤٢٤؛ رازی‌، ١ / ٢٨٥).
كثرت‌ نقل‌ احادیث‌ دربارۀ ایام‌ بیض‌ توسط محدثان‌ (برای‌ نمونه‌، نک‌ : بخاری‌، ٨ / ١٣٩؛ دارمی‌، ١ / ٤٤٤-٤٤٥؛ ابن‌ماجه‌، ١ / ٥٤٤-٥٤٥؛ سیوطی‌، ٤ / ٢٢١)، حكمتهایی‌ كه‌ برای‌ آن‌ بر شمرده‌اند (برای‌ نمونه‌، نک‌ : ابن‌ عربی‌، ١ / ٦٤٢، ١ / ٧٢٤) و شواهد موجود در سفرنامه‌ها و تذكره‌ها (نک‌ : ابن‌ ابی‌ عاصم‌، ١ / ٢٦٩؛ ابن‌سعد، ٧ / ٦١؛ ذهبی‌، ١١ / ٢٢٣؛ ابن‌ بطوطه‌، ٢ / ٦٣٥؛ سخاوی‌، ١٣٧، ١٥١)، همگی‌ حاكی‌ از توجه‌ عمومی‌ به‌ این‌ سنت‌ است‌. از دیگر سو، این‌ گونه‌ روایات‌، در تقابل‌ با دسته‌ای‌ دیگر واقع‌ شده‌اند كه‌ سنت‌ پیامبر(ص‌) را، در صیام‌ ٣ روز دیگر از هر ماه‌ معرفی‌ می‌كنند (برای‌ نمونه‌، نک‌ : نسایی‌، ٤ / ٢٢٠-٢٢٣). به‌ نظر می‌رسد با آنكه‌ اختلافی‌ در استحباب‌ ٣ روز روزه‌ در هر ماه‌ نیست‌ (نک‌ : ابن‌ قدامه‌، همانجا)، در تعیین‌ مصداق‌ این‌ ٣ روز، اختلافاتی‌ پیش‌ آمده‌ است‌.
در نتیجۀ اختلاف‌ روایات‌، اجتهادات‌ فقیهان‌ در انتخاب‌ میان‌ روایات‌ روزۀ ایام‌ بیض‌ و معارض‌ آنها به‌ درازا كشیده‌ است‌ (برای‌ آشنایی‌ با نمونه‌هایی‌ از اختلافات‌ اهل‌ سنت‌، نک‌ : جزیری‌، ١ / ٥٥٦؛ برای‌ آگاهی‌ از دیدگاههای‌ مختلف‌ شیعه‌، نک‌ : ابن‌بابویه‌، ٢ / ٨١؛ طوسی‌، تهذیب‌ ... ، ٤ / ٢٩٦، النهایة، ١٦٨-١٦٩؛ ابن‌طاووس‌، الدروع‌ ... ، ٦٦). گویا سمعانی‌ دربارۀ اختلافات‌ فقهی‌ در این‌ زمینه‌ كتابی‌ نگاشته‌ است‌ (نک‌ : حاجی‌ خلیفه‌، ٢ / ١٤٣٤).
نزد شیعیان‌، ایام‌ بیض‌ ماه‌ رجب‌ و در مرتبۀ بعد، شعبان‌ و رمضان‌، از اهمیتی‌ ویژه‌ برخوردار است‌ (نک‌ : ملكی‌ تبریزی‌، ٦٢؛ قمی‌، ٢٠١-٢٠٢؛ برای‌ آگاهی‌ از برخی‌ مناسك‌ آن‌، نک‌ : ابن‌طاووس‌، اقبال‌ ... ، ٢٨١، ٢٨٧؛ مجلسی‌، ٩٥ / ٣٩٩).

مآخذ

ابن‌ ابی‌ عاصم‌، احمد، الزهد، به‌ كوشش‌ عبدالعلی‌ عبدالحمید حامد، قاهره‌، ١٤٠٨ق‌؛
ابن‌ بابویه‌، محمد، العلل‌، بیروت‌، موسسة الاعلمی‌؛
ابن‌ بطوطه‌، رحلة، به‌ كوشش‌ علی‌ منتصر كتانی‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌؛
ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، زادالمسیر، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌؛
ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الكبرى، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، دارصادر؛
ابن‌ طاووس‌، علی‌، اقبال‌ الاعمال‌، به‌ كوشش‌ جواد قیومی‌ اصفهانی‌، قم‌، ١٤١٤ق‌؛
همو، الدروع‌ الواقیة، قم‌، ١٤١٤ق‌؛
ابن‌ عربی‌، محیی‌الدین‌، الفتوحات‌ المكیة، بولاق‌، ١٢٩٣ق‌؛
ابن‌قدامه‌، عبدالله‌، المغنی‌، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌؛
ابن‌ كثیر، تفسیر، بیروت‌، ١٤٠١ق‌؛
ابن‌ ماجه‌، محمد، السنن‌، به‌ كوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ١٣٧٣ ق‌ / ١٩٥٤م‌؛
ابن‌ منظور، لسان‌؛
ابویوسف‌، یعقوب‌، الآثار، به‌ كوشش‌ ابوالوفا افغانی‌، قاهره‌، ١٣٥٥ق‌؛
احمدبن‌ حنبل‌، المسند، بیروت‌، دارصادر؛
بخاری‌، محمد، صحیح‌، همراه‌ با شرح‌ كرمانی‌، بیروت‌، دارالفكر؛
ثعلبی‌، احمد، قصص‌ الانبیاء، بیروت‌، المكتبة الثقافیه‌؛
جزیری‌، عبدالرحمان‌، الفقه‌ علی‌ المذاهب‌ الاربعة، بیروت‌، ١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌؛
دارمی‌، عبدالله‌، السنن‌، به‌ كوشش‌ مصطفى دیب‌ البغا، دمشق‌، ١٤١٢ق‌؛
ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و محمد نعیم‌ عرقسوسی‌، بیروت‌، ١٤١٣ق‌؛
رازی‌، تمام‌، الفوائد، به‌ كوشش‌ حمدی‌ عبدالمجید سلفی‌، ریاض‌، ١٤١٢ق‌؛
سخاوی‌، محمد، التحفة اللطیفة، بیروت‌، ١٩٩٣م‌؛
سیوطی‌، حاشیه‌ بر سنن‌ (نک‌ : هم‌ ، نسایی‌)؛
طوسی‌، محمد، تهذیب‌ الاحكام‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
همو، النهایة، بیروت‌، ١٣٩٠ق‌؛
فاكهی‌، محمد، اخبار مكة، به‌ كوشش‌ عبدالملك‌ عبدالله‌ دهیش‌، بیروت‌، ١٤١٤ق‌؛
فراء، یحیى، الایام‌ و اللیالی‌ و الشهور، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ ابیاری‌، قاهره‌ / بیروت‌، ١٤٠٠ق‌؛
قمی‌، عباس‌، مفاتیح‌ الجنان‌، بیروت‌، ١٤١٢ق‌؛
مجلسی‌، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
ملكی‌ تبریزی‌، جواد، المراقبات‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌؛
نسایی‌، احمد، سنن‌، به‌ كوشش‌ عبدالفتاح‌ ابوغده‌، حلب‌، مكتبة المطبوعات‌ الاسلامیه‌.

فرهنگ‌ مهروش‌