اَبْهَری، ‌ابوبكر محمد بن عبدالله بن محمد بن صالح (٢٨٧- شوال ٣٧٥ ق / ٩٠٠- فوریۀ ٩٨٦ م)، فقیه و محدث مالكی. او در قرائات نیز دستی داشت و ابوعمرو دانی در طبقات القراء خود از او نام برده است (نک‌ : ابواسحاق، ١٦٧؛ قاضی عیاض، ٤ / ٤٦٩). زادگاه او شهر ابهر بود و سلسلۀ نسب او به بنی مره، از شاخه‌های بنی تمیم بازمی‌گشت (ابن ندیم، ٢٥٣؛ ابن حزم، ٢١٧؛ خطیب، ‌تاریخ، ٥ / ٤٦٢-٤٦٣). عتیقی تولد او را در ٢٨٩ ق ذكر كرده است (همان، ٥ / ٤٦٣). ابهری به بغداد رفت و در آنجا اقامت گزید و ریاست پیروان مذهب مالكی در بغداد به او منتهی شد (همان، ٥ / ٤٦٢).
ابهری مورد احترام و اعتماد بزرگان و علمای بغداد بود، تا آنجا كه حتی پیروان ابوحنیفه و شافعی برای درك اقوال آن دو، به او رجوع می‌كردند (قاضی عیاض، ٤ / ٤٦٧- ٤٦٨). به گفتۀ خطیب بغدادی، وی از پذیرفتن منصب قضا امتناع كرد (همان، ٥ / ٤٦٣). ابهری به شهرهایی كه كانون علم در آن زمان بودند، سفر كرد تا از محضر علمای آن بلاد بهره گیرد، از جملۀ این شهرها می‌توان به كوفه، بصره، واسط، رقه، حران، حمص، دمشق و طرسوس اشاره كرد (قاضی عیاض، ٤ / ٤٧١؛ سمعانی، ١ / ١٠٤؛ ابن عساكر، ١٥ / ٥٤٦). وی در این شهرها و به ویژه در بغداد محضر جمعی از عالمان را درك نمود كه از آن جمله می‌توان به ابوعروبۀ حَرّانی، محمد بن محمد باغندی، محمد بن حسین اشنانی، ابن ابی داوود سجستانی و عبیدالله بن حسن انطاكی (خطیب، همان، ٥ / ٤٦٢؛ قاضی عیاض، ٤ / ٤٦٦-٤٦٧) و جمعی دیگر از محدثان اشاره كرد كه نام آنان در مآخذ یاد شده و نیز تاریخ دمشق ابن عساكر (همانجا) آمده است.
ابهری ٦٠ سال از عمر خویش را به تدریس سپری كرد و سالها در جامع المنصور بغداد مجلس درسی داشت كه شاگردان زیادی از سرزمینهای مختلف اسلامی در آن حاضر می‌شدند (قاضی عیاض، ٤ / ٤٦٨-٤٧٠). از شاگردان و راویان وی می‌توان اینها را نام برد: ابوبكر برقانی، ابوالقاسم تنوخی، احمد بن محمد خوارزمی، ابوعبدالله قیروانی، احمد بن محمد قزوینی، ابوبكر ابن‌كوّار، ابوالحسن ابن قصّار، ابوبكر دار قطنی، ابن فارس مقری و ابواسحاق طبری (نک‌ : خطیب، همانجا، السابق، ٩٤؛ ابواسحاق، ١٦٧- ١٦٨؛ قاضی عیاض، ٤ / ٤٦٧- ٤٦٨).ابهری در بغداد چشم از جهان فرو بست (همو، ٤ / ٤٧٣).

آثـار

آثار بازماندۀ او عبارتند از: ١. شرح المختصر الكبیر، كه شرحی است بر المختصر الكبیر ابومحمد ابن عبدالحكم، از منابع مهم فقه مالكی و بخشهایی از آن به صورت خطی در كتابخانۀ ازهریۀ مصر موجود است (ازهریه، ٢ / ٣٦٧- ٣٦٨)؛ ٢. الفوائد المنتقاة الغرائب، در حدیث كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ ظاهریۀ دمشق وجود دارد (نک‌ : سواس، ٢٩٤). فهرستی از دیگر آثار او را نیز ابن ندیم (همانجا) ‌و قاضی عیاض (٤ / ٤٧٠) به دست داده‌اند.

مآخذ

ابن حزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق [عمّان]، ‌دارالبشیر؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، طبقات الفقهاء، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
ازهریه، فهرست؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
همو،‌ السابق و اللاحق، به كوشش محمد بن مطر زهرانی، ریاض، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
سمعانی، عبدالكریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
سواس، یاسین محمد، فهرس مجامیع المدرسة العمریة، كویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارك، به كوشش احمد بكیر محمود، بیروت / طرابلس، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م.

مهدی سلماسی