اِبْنِ مَحْبوب، حسن بن محبوب بن وهب بن جعفر بن وهب سَرّاد (زراد) بَجَلی (١٤٩-٢٢٤ق / ٧٧٦- ٨٣٩م)، از راويان امامی كوفه. طوسی كنيۀ او را ابوعلی آورده است ( الفهرست، ٤٦). اطلاعات دربارۀ زندگی وی برگرفته از گفته‌های نوادۀ او جعفر بن محمد بن حسن است كه توسط كشی نقل شده است (همو، اختيار، ٥٨٤). وهب جد اعلای حسن بنده‌ای از «سِند» بود كه به زره‌سازی اشتغال داشت و توسط جرير بن عبدالله بجلی، صحابی پيامبر (ص)، آزاد گشته بود. دادن نسبت سراد (زره‌ساز) و بجلی به ابن محبوب، به همين مناسبت بوده است (قس: نجاشی، ٤٣٨). تاريخ وفات و عمر او نيز در همين سند گزارش شده، ولی وجود نام بعضی از محدثان متقدم چون ابوحمزۀ ثمالی (د ١٥٠ق) در مرتبۀ شيوخ ابن محبوب در پاره‌ای از اسانيد، موجب شده تا رجاليان معاصر در صحت آنها ترديد نمايند. البته بايد در نظر داشت كه جز روايت ابن محبوب از ابوحمزه كه از همان سدۀ ٣ق / ٩م توجه اهل فن را جلب كرده و موجب شده بود تا برخی در امانت ابن محبوب ترديد كنند (نك‌ : طوسی، همان، ٥١٢، ٥٨٥؛ نجاشی، ٨٢)، دقت ديگر اسانيد اندكی كه در آنها ابن محبوب از رجال هم طبقۀ ابوحمزه روايت كرده، نيز می‌تواند مورد ترديد قرار گيرد. دربارۀ روايت ابن محبوب از امام صادق (ع) كه در دو سند ( الاختصاص، ٢٣١؛ ابن حجر، ٢ / ٢٤٨) ديده می‌شود، اين را نيز بايد افزود كه آن هر دو مستند فاقد دقت كافی شمرده می‌شوند.
در ضمن، شايد بتوان روايات او از رجال اين طبقه را نوعی ارسال در سند دانست كه در آن زمان ميان راويان امامی چندان غريب نمی‌نمود. بنابراين در مورد كسانی كه نام آنان در اسانيد روايات پس از ابن محبوب قرار گرفته، نمی‌توان با قاطعيت نظر داد كه شيوخ بی‌واسطۀ او بوده‌اند، چنانكه دربارۀ نامهای واقع شده پيش از ابن محبوب نيز می‌توان ترديد كرد كه راويان مستقيم او بوده باشند. به هر روی طوسی در الفهرست (ص ٤٦) روايت او را از ٦٠ تن از اصحاب امام صادق (ع) مورد تأييد قرار داده و در فهرستهايی كه بر اساس اسانيد روايات تنظيم شده، به ويژه در اسانيد الحسن بن محبوب اثر شبيری زنجانی، شمار كسانی كه ابن محبوب از آنان روايت كرده، بسيار بيش از اين تعداد است و در ميان آنان نام رجالی چون علی بن رئاب، هشام بن سالم جواليقی، عبدالله بن سنان، علاءبن رزين، محمد بن نعمان صاحب الطاق، عبدالله بن بكير، علی بن ابی حمزه بطائنی، حسن بن صالح بن حی و ابوالجارود زياد بن منذر به چشم می‌خورد.
با اينكه نام او را در ميان اصحاب امام كاظم (ع) آورده‌اند (برقی، الرجال، ٤٨- ٤٩، ٥٣؛ طوسی، الرجال، ٣٤٧)، ولی روايتی كه ابن محبوب به طور روشن از آن امام نقل كند، ديده نمی‌شود (قس: كلينی، ٣ / ٣٣٠؛ ابن بابويه، فقيه، ١ / ١٧٥ و ديگر مواضعی كه روايت او از ابوالحسن (ع)، بدون تعيين، ديده می‌شود). دربارۀ امام رضا (ع) علاوه بر اينكه ابن نديم (ص ٢٧٦) و طوسی (همان، ٣٧٢) او را از اصحاب وی شمرده‌اند، رواياتی از ابن محبوب به نقل از آن امام (ع) در دست است كه در اكثر آنها تصريح شده كه ارتباط به صورت مكاتبه بوده است (مثلاً نك‌ : كلينی، ١ / ٢١٦؛ طوسی، تهذيب، ٦ / ٣٤٥، اختيار، ٥٨٥)؛ اما اينكه ابن نديم (همانجا) ابن محبوب را از صحابۀ امام جواد (ع) نيز شمرده، در منابع ديگر تأييد نشده است.
در مورد روايت‌كنندگان از ابن محبوب بايد گفت در اسانيد روايات نام نزديك به ١٠٠ تن به عنوان راوی حديث از وی ديده می‌شود كه از مشاهير آنان حسين بن سعيد اهوازی، ابراهيم بن هاشم قمی، احمد بن ابی‌عبدالله برقی، احمد بن محمد سياری، فضل بن شاذان، ابراهيم بن محمد ثقفی، محمد بن حسين بن ابی‌الخطاب و احمد بن محمد بن عيسی اشعری شايان ذكرند (اهوازی، ٦؛ قمی، ١ / ٣٦؛ برقی، المحاسن، ٨؛ ابن شاذان، ٤٤٨؛ سياری، ٧ ب؛ ابن طاووس، اليقين، ٤١؛ ابوغالب، ٨٩؛ ابن بابويه، مشيخه، ٤٩؛ برای فهرست مشروحی از آنان، نك‌ : شبيری، جم‌ ).
كشی او را، به قول ارجح، پنجمين نفر از شش تن اصحاب اجماع در ميان اصحاب امام كاظم (ع) و امام رضا (ع) شمرده است (طوسی، اختيار، ٥٥٦؛ قس: همانجا، قول ديگری كه به جای وی حسن بن علی بن فضال را قرار داده است). طوسی نيز او را توثيق كرده و از اركان اربعه در عصر خود شمرده است ( الفهرست، ٤٦-٤٧، الرجال، ٣٧٢) و نيز در روايات آمده كه امام رضا (ع) او را ثنا گفته است (نك‌ : شهيد اول، ٧٤).
در منابع پيشين چون رجال كشی (نک‌ : طوسی، اختيار، ٥٥٦) از ابن محبوب به عنوان فقيه ياد شده و عناوين آثار يافت نشدۀ او نيز اين نكته را تأييد می‌كند، اما عنوان فقيه را در اين مورد بايد به عرصۀ فقه روايی محدود شمرد (نك‌ : محقق حلی، ٧).

آثـار

مهم‌ترين اثر منتسب به ابن محبوب كتاب المشيخة است كه احمد بن حسين بن عبدالملك ازدی آن را براساس نام مشايخ ابن محبوب مرتب كرده است (نك‌ : طوسی، الفهرست، ٢٣، ٤٧؛ نجاشی، ٨٠). گفته شده كه اين كتاب در ميان متقدمان شيعه، بيش از مختصر مزنی ميان شافعيان شهرت داشته است (طبرسی، فضل، ٤١٦). كتاب المشيخه با ترتيب ابن عبدالملك، از طريق ابوالحسن ابن زبير (ه‌ م) به ابوعبدالله ابن عبدون (ه‌ م) و از طريق او به طوسی رسيده (نك‌ : طوسی، همان، ٢٣-٢٤، ٤٧، تهذيب، ١ / ١٦٨- ١٦٩، الاستبصار، ١ / ١٠٦، «مشيخة التهذيب»، ٥٦- ٥٨) و از طريق طوسی نيز به كسانی چون قطب‌الدين راوندی رسيده است (نك‌ : راوندی، ١ / ١٧).
طريق ديگری نيز به روايت تَلعكبری (ه‌ م) از ابن عقده (ه‌ م) وجود داشته كه مورد استفادۀ طوسی در تهذيب (١ / ١٢٢، ١٦٨) قرار گرفته و بعدها به دست ابن طاووس رسيده است (نك‌ : ابن طاووس، فلاح السائل، ٢٤٣، ٢٥٩). اگرچه روايات ابن محبوب در تدوين كتب اربعۀ شيعه بسيار مورد توجه بوده، ولی ترتيب ابن عبدالملك از المشيخة تنها در آثار طوسی و در سطحی محدود، مورد استفاده قرار گفته است (نك‌ : تهذيب، ١ / ١٢١، ٦ / ١٦٠، الاستبصار، ١ / ١٠٦، ٣ / ٦؛ قس: نجاشی، همانجا). گويا المشيخة تنها اثری است كه از ابن محبوب به متأخران رسيده و در سدۀ ٦ق / ١٢م مورد استفادۀ راوندی (همانجا) و حسن بن فضل طبرسی در مكارم الاخلاق (ص ٢٨١) واقع شده و ابن ادريس گزيده‌هايی از آن را در «مستطرفات» السرائر (صص ٤٨٠-٤٨٣) آورده است. در سدۀ ٧ق محقق حلی در المعتبر (ص ٥٧، جم‌ ) و نيز در سطحی گسترده‌تر ابن طاووس، در آثار خود از آن بهره برده‌اند (نك‌ : ابن طاووس، «اجازات»، ٤٣، الامان، ٨٣، فتح الابواب، ٢٧١، فلاح السائل، ١٥٧، جم‌ ، محاسبة، ٣٦، الملاحم، ١٨٣؛ شهيد اول، ٧٤، به نقل از «غياث سلطان الوری»). در سدۀ ٩ق نيز حسن بن سليمان حلی در مختصر بصائر الدرجات (صص ١٩٤-١٩٥) مطالبی از اين كتاب نقل كرده و شهيد ثانی در سدۀ ١٠ق حدود ٠٠٠‘١ حديث از المشيخة را برگزيده و در تأليفی گرد آورده بوده است (نك‌ : حرعاملی، ١ / ٨٧). گفتنی است كه در سدۀ ٤ق ابوسليمان داوود بن كورۀ قمی ترتيب ديگری از كتاب المشيخة فراهم كرده بود كه در آن احادیث براساس ابواب فقهی مرتب شده بود (نجاشی، ١٥٨)، ولی ظاهراً چندان مورد اقبال قرار نگرفت (قس: طوسی، الفهرست، ٦٨). از ديگر آثار ابن محبوب می‌توان التفسير، النكاح، الحدود و الديات را نام برد (نك‌ : ابن نديم، ٢٧٦؛ طوسی، همان، ٤٧؛ ابن شهر آشوب، ٣٣). همچنين طوسی (همانجا) از اثری ديگر با عنوان النوادر كه در حدود ٠٠٠‘١ برگ بوده، ياد كرده كه رابطۀ آن با كتاب المشيخة قابل تأمل است. ابن محبوب به عنوان راوی آثار سلف نيز نقش بسزايی ايفا كرده و بسياری از اصول و مصنفات شيعه از طريق او به آيندگان رسيده است (نك‌ : ابوغالب، ٨٩؛ طوسی، همان، ٦٢، ٦٤، جم‌ ؛ نجاشی، ١٣٥، ١٤٠، جم‌ ). شايان ذكر است كه جز چند مورد، همۀ موارد مذكور در الفهرست طوسی و الرجال نجاشی برگرفته از فهرست ابن بَطۀ قمی بوده و وی آنها را به واسطۀ احمد بن محمد بن عيسی اشعری از ابن محبوب روايت كرده است.
از افراد خاندان ابن محبوب نام چند تن ديگر در منابع ديده می‌شود: هارون فرزند حسن (نك‌ : نجاشی، ٤٣٨- ٤٣٩؛ طوسی، اختيار، ١٣٨، قس: تهذيب، ٤ / ٢٣٩، الاستبصار، ٢ / ١٠٤)، محمد پسر ديگر وی (همو، الرجال، ٤٠٨) و جعفر فرزند محمد (همو، اختيار، ٥٨٤).

مآخذ

ابن ادريس، محمد، السرائر، تهران، ١٢٧٠ق؛
ابن بابويه، محمدبن علی، فقيه من لايحضره الفقيه، به كوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٦ق؛
همو، «مشيخة الفقيه»، همراه ج ٤ فقيه؛
ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٠ق؛
ابن شاذان، فضل، «مختصر اثبات الرجعة»، مجلۀ تراثنا، ١٤٠٩ق، شم‌ ١٥؛
ابن شهر آشوب، محمدبن علی، معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ق / ١٩٦١م؛
ابن طاووس، علی بن موسی، «اجازات»، بحار الانوار مجلسی، بيروت، ١٤٠٣ق، ج ١٠٤؛
همو، الامان، نجف، ١٣٧٠ق / ١٩٥١م؛
همو، فتح‌الابواب، به كوشش حامد خفاف، قم، ١٤٠٩ق؛
همو، فلاح السائل، قم، دفتر تبليغات اسلامی؛
همو، محاسبة النفس، تهران، ١٣١٨ق؛
همو، الملاحم و الفتن، نجف، ١٣٨٥ق / ١٩٦٥م؛
همو، اليقين، نجف، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
ابن نديم، الفهرست؛
ابوغالب زراری، رسالة فی آل اعين، به كوشش محمدعلی موحد ابطحی، اصفهان، ١٣٩٩ق؛
الاختصاص، منسوب به شيخ مفيد، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٤٠٢ق؛
اهوازی، حسين بن سعید، الزهد، به كوشش غلامرضا عرفانيان، قم، ١٣٩٩ق؛
برقی، احمدبن محمد، الرجال، به كوشش جلال‌الدين محدث، تهران، ١٣٤٢ش؛
همو، المحاسن، به كوشش جلال‌الدين محدث، قم، ١٣٧١ق؛
حرعاملی، محمدبن حسن، امل الآمل، به كوشش احمد حسينی، بغداد، ١٣٨٥ق؛
حسين بن سليمان حلی، مختصر بصائر الدرجات، نجف، ١٣٧٠ق / ١٩٥٠م؛
راوندی، سعيدبن هبةالله، الخرائج و الجرائح، قم، ١٤٠٩ق؛
سياری، احمدبن محمد، التنزيل و التحريف، نسخۀ خطی كتابخانۀ مرعشی، شم‌ ٥٢٢٢؛
شبيری زنجانی، موسی، اسانيد الحسن بن محبوب، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
شهيد اول، محمدبن مکی، ذكری الشيعة، تهران، ١٢٧١-١٢٧٢ق؛
طبرسی، حسن بن فضل، مكارم الاخلاق، بيروت، ١٣٩٢ق؛
طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، بيروت، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
طوسی، محمدبن حسن، اختيار معرفة الرجال، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ش؛
همو، الاستبصار، به كوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٥ق؛
همو، تهذيب الاحكام، به كوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٨ق؛
همو، الرجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
همو، الفهرست، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، كتابخانۀ مرتضويه؛
همو، «مشيخة التهذيب»، همراه با ج ١٠ تهذيب؛
قمی، علی بن ابراهیم، تفسير، نجف، ١٣٨٦-١٣٨٧ق؛
كلينی، محمدبن یعقوب، الكافی، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٣٧٧ق؛
محقق حلی، جعفربن حسن، المعتبر، چاپ سنگی، ١٣١٨ق؛
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، به كوشش موسی شبيری زنجان، قم، ١٤٠٧ق.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث