اِبْنِ اُقْليشی‌، ابوالعباس ‌احمد بن ‌مَعَدّ بن ‌عيسی ‌(د ٥٥٠ ق‌/ ١١٥٥ م‌)، محدّث‌، اديب‌ لُغوی‌ و صوفی‌ اندلسی‌. در تاريخ‌ مرگ‌ او اختلاف‌ است‌ (سيوطی‌، ١/ ٣٩٢). پدرش‌ معد از عالمان‌ بنام‌ روزگار خود و از مردمان‌ «اقليش‌»، يكی‌ از شهرهای‌ اندلس‌ بود، ولی‌ در شهر «دانيه‌» اقامت‌ كرد و احمد در همانجا زاده‌ شد و رشد و كمال‌ يافت‌ (ابن‌ فرحون‌، ٢٤٦). او از ابن‌ عربی‌ (ابوبكر محمد)، ابن‌ خيرة، ابوالقاسم‌ ورد، عبدالحق‌ بن‌ عطية، ابن‌ عريف‌، طرطوشی‌ و از پدرش‌ و نيز پدر زنش‌، ابوالحسن‌ طارق‌ بن‌ يعيش‌ (مخلوف‌، ١٤٣)، محمد بن‌ سيد بطليوسی‌، ابوالحسن‌ بن‌ سبيطة دانی‌، ابومحمد قَلَنّی (شكيب‌ ارسلان‌، ٢/ ٤٦)، ابوالوليد بن‌ دباغ‌ (ابن‌ عماد، ٤/ ١٥٤)، سلفی‌ و در مكّه‌ از ابوالفتح‌ كروخی‌ (ذهبی‌، ٢٠/ ٣٥٨) ادبيات‌، فقه‌ و حديث‌ آموخت‌. غالب‌ تاريخ‌نويسان‌ از جمله‌ مقری‌ (٢/ ٥٩٩-٦٠٠)، آورده‌اند كه‌ وی‌ در ٥٤٢ ق‌ از اندلس‌ به‌ شرق‌ آمد و به‌ حج‌ رفت‌، چندی‌ در آنجا درنگ‌ كرد و سرانجام‌، پس‌ از ٥٤٧ ق‌ به‌ هنگام‌ بازگشت‌، در قوص‌ صعيد مصر درگذشت‌. بنابراين‌ روشن‌ نيست‌ كه‌ وی‌ دقيقاً چه‌ زمانی‌ به‌ مصر بازگشته‌ است‌، اما ياقوت‌ حموی‌ (١/ ٢٣٧) گويد كه‌ ابن‌ اقليشی‌ در ٥٤٦ ق‌ به‌ مصر رفته‌ است‌. اگر اين‌ گفتۀ ياقوت‌ درست‌ باشد، احتمالاً او هم‌ پيش‌ از سفر مكه‌ به‌ مصر رفته‌ است‌، هم‌ پس‌ از آن‌. مورخان‌، ابن‌ اقليشی‌ را به‌ زهد، عبادت‌ بسيار و مهارت‌ در دانشهای‌ گوناگون‌ ستوده‌ و گفته‌اند كه‌ در نهايت‌ پارسايی‌ و انزوا می‌زيست‌. در اندلس‌ و مصر و حجاز حديث‌ می‌گفت‌ و برخی‌ نيز مانند ابوالحسين‌ بن‌ كوثر و ابن‌ بُيْبَش‌ از او روايت‌ كرده‌اند (مقری‌، ٢/ ٥٩٩).
ابن‌ اقليشی‌ دارای‌ آثاری‌ در حديث‌، فقه‌ و ادب‌ بوده‌ است‌ كه‌ از آن‌ ميان‌: النّجم‌ من‌ كلام‌ سيّدالعرب‌ و العجم‌ به‌ گفتۀ سركيس‌ (١/ ٦٢٩) چاپ‌ شده‌ است‌. آثار ديگر او به‌ صورت‌ نسخه‌های‌ خطی‌ است‌، بدين‌ قرار: ايضاح‌ المعالی‌ الزاهرات‌ و الافصاح‌ بحقائق‌ العبارات‌ فی‌ شرح‌ الكلمات‌ الباقيات‌ الصالحات‌ ( سيد، ٣/ ٩٢)؛ الدر المنظوم‌ فيما يزيل‌ الغموم‌ و الهموم‌ (جامعه‌، ٣/ ٢٣٦)؛ الكوكب‌ الدری‌ المستخرج‌ من‌ كلام‌ النبی (GAL, S, I/ ٦٣٣)؛‌ انوار الآثار فی‌ فضل‌ النبی‌ المختار (GAL, S, I/ ٤٥٧)؛ تفسير العلوم‌ و المعانی‌ المستودعة فی‌ السبع‌ المثانی‌ (ازهرية، ١/ ١٢٣٨)؛ الانباء فی‌ حقائق‌ (شرح‌) الصفات‌ و الاسماء (GAL, S, I/ ٦٣٣)؛ محاسن‌ المجالس‌ (همانجا).
هر چند ظاهراً از ديوان‌ شعر ابن‌ اقليشی‌ ياد نشده‌ است‌، اما وی‌ در شعر و شاعری‌ نيز توانا بوده‌ و پاره‌ای‌ از اشعار او در برخی‌ از كتب‌ آمده‌ است‌ (عباس، ٢٥؛ ابن‌ اَبّار، ١/ ٦١ -٦٢).

مآخذ

ابن‌ ابار، محمد بن عبدالله، التكملة لكتاب‌ الصّلة، قاهره‌، ١٣٧٥ ق‌/ ١٩٥٦ م‌؛
ابن‌عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات‌ الذهب‌، قاهره‌، ١٣٥٠ ق‌؛
ابن‌فرحون‌، ابراهيم‌ بن علی، الديباج‌ المذهّب‌، به‌ كوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م‌؛
جامعه‌، خطی‌؛
ذهبی‌، محمد بن احمد، سير اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعيب‌ ارنوؤط و محمد نعيم‌ عرقسوسی‌، بيروت‌، ١٩٨٥ م‌؛
سركيس‌، چاپی‌؛
سيّد، خطی‌؛
سيوطی‌، عبدالرحمن بن ابی بکر، بغية الوعاة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، ١٣٨٤ ق‌/ ١٩٦٤ م‌؛
شكيب‌ ارسلان‌، الحلل‌ السندسية، قاهره‌، ١٣٥٥- ١٣٥٨ ق‌؛
عباس‌، احسان‌، اخبار و تراجم‌ اندلسية، بيروت‌، ١٩٦٣ م‌؛
مخلوف‌، محمد بن محمد، الشجرة النور الزكية، بيروت‌، ١٣٤٩ ق‌؛
مقری‌، احمد بن محمد، نفح‌ الطيب‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بيروت‌، ١٣٨٨ ق‌/ ١٩٦٨ م‌، ياقوت‌، بلدان‌؛
نيز:

GAL;
GAL, S.
حسن‌ يوسفی‌ اشكوری‌