دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٣ - اختلاف الحدیث
اختلاف الحدیث
نویسنده (ها) :
احمد پاکتچی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِخْتِلافُ الْحَدیث، شاخهای از علوم حدیث كه در آن به مقایسۀ محتوایی احادیث پرداخته میشود و وجوه تعارض میان آنها مورد بررسی قرار میگیرد.
در عصر صحابه، اختلافاتی در نقل سنت پیامبر(ص) و احادیث آن حضرت روی داد كه گفت و گوهایی را در تبیین علل این اختلاف و روش درست برخورد با آن ایجاب كرد (مثلاً نك : دارمی، عبدالله، ١/ ١٩٤؛ ابن ماجه، ١/ ١٩٩-٢٠٠). در عصر تابعین این موارد دامنهای گستردهتر یافت، تا جایی كه در سدۀ ١ ق، بخش عمدهای از اختلافات فقهی میان مكاتب بومی حجاز و عراق، به اختلاف میان روایات مورد استناد آنان بازمیگشت. در پایان همان سده، سخن از روشهایی برای برخورد با احادیث «مختلف» در میان بود، چنانكه به عنوان نمونه ابن سیرین به صورت یك روش كلی، درصورت امكان جمع بین دو حدیث با رعایت احتیاط، به حدیث احوط عمل میكرد و با این وجود، عمل به حدیث دیگر را نیز جایز میشمرد (نك : ابن سعد، ٧(١)/ ١٤٤).
در استنادات روایی ابوحنیفه، سخن از ترجیح سنت ثابت بر سنت غیرثابت در موارد تعارض به میان آمده است (نك : خوارزمی، ١/ ٣٥٢-٣٥٤؛ برای تعدیلی از این روش توسط ابویوسف، نك : ه د، ٦/ ٤٤٥). پافشاری نداشتن ابوحنیفه و حنفیان متقدم بر جمع میان دو حدیث مختلف، برخلاف شیوۀ معمول نزد اصحاب حدیث، از آنجاست كه بسیاری از روایات منسوب به پیامبر(ص) را نامعتبر میشناختند (نك : العالم...، ٤٣- ٤٥؛ دارمی، عثمان، ١٢٧ به بعد؛ دمیری، ١/ ٣٩٩). شافعی در جهت استوار ساختن موضع اصحاب حدیث، روشهایی را برای جمع بین دو حدیث مختلف تا حد امكان تدوین كرده (نك : الرسالة، ٢١٦-٢١٧، ٢٨٢ به بعد)، و به طبقهبندی احادیث مختلف پرداخته، گاه آنها را از قبیل ناسخ و منسوخ یا مُجمَل و مفسّر شمرده، و گاه از روشهایی برای ترجیح بین دو روایت سخن گفته است (نك : اختلاف...، ٤٠، جم ). ابنخزیمه فقیهی دیگر از اصحاب حدیث، به این نظر شهره بود كه هرگز دو حدیث با اسانید صحیح با یكدیگر در تضاد نخواهند بود و برای رفع هرگونه تضاد ظاهری، راهی برای تألیف وجود دارد (ابن صلاح، ٢٨٥).
در بازگشت به پایان سدۀ ٢ق، باید گفت كه برخی از قدمای معتزله چون ابراهیم نظّام نیز به سختی به اصحاب حدیث تاخته، و بسیاری از روایات آنان را برساخته دانستهاند (نك : ابنقتیبه، ٢٧- ٢٨؛ بغدادی، ٨٩، ١٩٢)؛ گویا هموست كه در یكی از آثار خود مجموعهای از روایات اصحاب حدیث را گرد آورده، و دو به دو به بیان تضاد بین آنها پرداخته است (نك : ابن قتیبه، ٨٧ به بعد). نظیر چنین گزینشی از احادیث متضاد در روایات اصحاب حدیث، در كتاب الایضاح فضل ابن شاذان نیشابوری (د ٢٦٠ق) از متكلمان امامیه نیز دیده میشود (نك : ص ٢٦ به بعد). در میان امامیه باید كهنترین گفتار در باب اختلاف الحدیث را روایت بلند ابان بن ابیعیاش (د ١٣٨ق) به نقل از سُلَیم از امام علی(ع) دانست كه در آن، وجود احادیث بر ساخته، احادیث ناشی از وهم صحابی، و نیز وجود ناسخ و منسوخ، عام و خاص و محكم و متشابه در احادیث نبوی عوامل تعارض میان احادیث دانسته شدهاند (نك : كتاب سلیم...، ١٠٣- ١٠٧؛ كلینی، ١/ ٦٢ -٦٤؛ نعمانی، ٤٩-٥٢؛ نیز برای مختصری از آن به روایت شعبی، نك : ابنجوزی، ١٤٢-١٤٣). از زبان امامان باقر، صادق، كاظم و رضا(ع) در سدۀ ٢ق نیز احادیث پرشماری در شیوۀ برخورد با احادیث مختلف و جمع یا ترجیح میان آنها نقل شده است (نك : حر عاملی، ١٨/ ٧٥ به بعد؛ نوری، ٣/ ١٨٥-١٨٦).
از نیمۀ دوم سدۀ ٢ق، اختلافات پیش آمده در احادیث مروی از امامان باقر و صادق(ع) نیز به مسألهای مهم در محافل امامیه تبدیل شده بود (مثلاً نك : طوسی، تهذیب...، ٣/ ٢٢٨) و بدینترتیب در دورههای بعد عملاً بخش قابل ملاحظهای از مباحث اختلاف حدیث در میان امامیه را این موارد تشكیل میداد. به هر روی اختلافالحدیث با تمامی جوانب آن در این برهه از مسائل مورد بحث در محافل امامی بوده است و برپایۀ آنچه از عنوان یكی از آثار نایافتۀ عبدالله بن جعفر حمیری برمیآید ( كتاب ما بین هشام بن الحكم و هشام بن سالم و القیاس و الارواح و الجنة و النار و الحدیثین المختلفین، نك : نجاشی، ٢٢٠)، میان دو صاحب نظر بزرگ امامی: هشام بن حكم و هشام بن سالم در مسألۀ دو حدیث مختلف، اختلافنظرهایی بوده است؛ بهعلاوه در میان آثار هشام بن حكم، ذكر كتابی با عنوان الاخبار آمده است (نك : همو، ٤٣٣؛ طوسی، الفهرست، ١٧٥؛ قس: ابنندیم، ٢٢٤؛ برای روایات موجود از طریق آن دو در این باره، نك : كلینی، ١/ ٦٩، ٢/ ٢١٨؛ كشی، ٢٢٤). در همان نیم سده، متنی كوتاه در روشهای ترجیح میان دو حدیث مختلف به روایت عالم واقفی داوود بن حصین از عمربن حنظله رواج یافت كه نزد حدیث گرایان امامیه مقبولیتی فراوان یافت و در دورههای بعد نیز با عنوان «مقبولۀ عمر بن حنظله» پذیرشی فراگیر یافت (برای متن روایت، نك : كلینی، ١/ ٦٧؛ ابنبابویه، من لایحضره...، ٣/ ٥ -٦؛ طوسی، تهذیب، ٦/ ٣٠١-٣٠٢؛ برای نقدهای آن، نك : صاحب معالم، ٢٤٧، ٢٧٢).
در سدههای بعد نیز مسألۀ اختلاف الحدیث، به عنوان مسألهای حساس هم از سوی محدثان و هم متكلمان امامیه مورد بررسی قرار گرفت و علاوه بر كتب مستقل، برخی از علما چون كلینی در الكافی (١/ ٦٢ به بعد)، ابن بابویه در الاعتقادات (ص ١٧ به بعد) و مفید در تصحیح الاعتقاد (ص ١٤٦-١٤٧) بابی را بدین موضوع اختصاص دادند. آثار مستقل در این زمینه از مذاهب گوناگون، عمدتاً به سدههای ٢-٥ق تعلق دارند و از سدۀ ٥ق به بعد این موضوع بهصورت بابی از مباحث اخبار در كتب اصول فقه (مثلاً ابوالحسین بصری، ٢/ ٦٧٢ به بعد؛ سرخسی، ٢/ ١٢ به بعد؛ محقق حلی، ١٥٤ به بعد)، یا به عنوان بابی در كتب علوم الحدیث (مثلاً ابن صلاح، ٢٨٤ به بعد؛ ابن جماعه، ٦٠ به بعد؛ ابن حجر، ٦٩ به بعد) مطرح شده است.
آنچه از تألیفات مستقل مذاهب گوناگون اسلامی در موضوع اختلاف الحدیث شناخته شده، عبارتند از:
١. اختلاف الحدیث، تألیف یونس بن عبدالرحمان (ح ١٢٥- بعد از ٢٠٠ق/ ح ٧٤٣- بعد از ٨١٦ م)، فقیه و متكلم نامدار امامی (نك : طوسی، الفهرست، ١٨١؛ قس: ابن ندیم، ٢٧٦؛ نجاشی، ٤٤٧). اكنون تنها روایاتی چند در باب اختلاف الحدیث از یونس بن عبدالرحمان در دست است (نك : كلینی، ١/ ٤٠، ٦٧؛ كشی، همانجا؛ طوسی، امالی، ١/ ٢٣٦-٢٣٧؛ نیز حر عاملی، ١٨/ ٨٥، شم ٣٠، به نقل راوندی). ٢. اختلاف الحدیث، اثر ابوعبدالله محمد بن ادریس شافعی (١٥٠-٢٠٤ق/ ٧٦٧- ٨١٩م)، كه متنی در بررسی احادیث «مختلف» فقهی به روایت ربیع بن سلیمان از شافعی است و گاه بخشی از كتاب الام دانسته شده است (نك : سیوطی، ٢/ ١٧٥-١٧٦). این كتاب كه كهنترین اثر بازمانده در اختلاف الحدیث است، بارها از جمله در بیروت (١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م) بهكوشش محمد احمد عبدالعزیز به چاپ رسیده است. ٣. اختلاف الحدیث، تألیف محمد بن ابیعمیر بغدادی (د ٢١٧ق/ ٨٣٢م)، دیگر عالم برجستۀ امامی (نك : نجاشی، ٣٢٧). ٤. اختلاف الحدیث، اثر علی بن مدینی (د ٢٣٤ق/ ٨٤٩م)، از عالمان اصحاب حدیث بغداد (نك : ذهبی، ١١/ ٦٠). ٥. اختلاف الحدیث، تألیف احمد بن ابی عبدالله برقی (د ٢٧٤ یا ٢٨٠ق/ ٨٨٧ یا ٨٩٣م)، محدث امامی و گردآورندۀ مجموعۀ المحاسن (نك : طوسی، الفهرست، ٢٠). ٦. تأویل مختلف الحدیث، اثر عبدالله بن مسلم ابن قتیبه (د ٢٧٦ق/ ٨٨٩م)، عالم پر شهرت اصحاب حدیث كه گاه با عناوینی دیگر چون اختلاف الحدیث نیز خوانده شده است (نك : ابن ندیم، ٨٦؛ رودانی، ١٢٧). ابنقتیبه در این اثر، هم احادیث اعتقادی و هم فقهی را موردبررسی قرار داده است. بعدها اهل حدیث بر این كتاب انتقادهایی داشتهاند (نك : ابنصلاح، ٢٨٥؛ نووی، ٢/ ١٧٦). این كتاب بارها ازجمله در بیروت (١٣٩٣ق/ ١٩٧٣م) به كوشش محمد زهری نجار به چاپ رسیده است (برای كارهایی در تلخیص و ترجمۀ آن، نك : ه د، ٤/ ٤٥٧). ٧. اختلاف الحدیث، تألیف زكریا بن یحیی ساجی (د ٣٠٧ق/ ٩١٩م)، از عالمان اصحاب حدیث و گراینده به شافعی (نك : سبكی، ٣/ ٣٠٠). ٨. كتاب الحدیثین المختلفین، اثر محمد بن احمد بن داوود قمی (د ٣٦٨ق/ ٩٧٩م)، از فقیهان امامیه (نجاشی، ٣٨٤). ٩. جواب المسائل فی اختلاف الاخبار، از محمد بن محمد بن نعمان شیخ مفید (د ٤١٣ق/ ١٠٢٢م)، فقیه و متكلم نامدار امامی (همو، ٤٠٠). ١٠. كتاب الحدیثین المختلفین، تألیف احمد بن عبدالواحد ابنعبدون (د ٤٢٣ه / ١٠٣٢م)، راوی و فقیه امامی (همو، ٨٧). ١١. الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار، اثر محمد بن حسن شیخ طوسی (د ٤٦٠ق/ ١٠٦٨م)، در ٣ جزء (در برخی چاپها ٤ مجلد) كه مفصلترین تألیف شناخته شده در این باب است و به احادیث فقهی اختصاص دارد. الاستبصار كه یكی از كتب اربعه در اخبار امامیه است، بارها از جمله در نجف (١٣٧٥-١٣٧٦ق) به طبع رسیده است (برای اطلاعات بیشتر، نك : ه د، الاستبصار).
گفتنی است كه گاه تألیفاتی چون مشكل الآثار طحاوی (د ٣٢١ق/ ٩٣٣م)، عالم شهیر حنفی (چ حیدرآباد دكن، ١٣٣٣ق، ٤ ج) نیز به مناسبت نزدیكی موضوع، با گونهای از مسامحه به كتب اختلاف الحدیث ملحق شدهاند (نك : سیوطی، ٢/ ١٧٦؛ كتانی، ١٥٨).
مآخذ
ابن بابویه، محمد، الاعتقادات، قم، ١٤١٣ق؛
همو، من لایحضره الفقیه، به كوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧م؛
ابن جماعه، محمد، المنهل الروی، به كوشش محییالدین عبدالرحمان رمضان، دمشق، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
ابن جوزی، یوسف، تذكرةالخواص، نجف، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، نزهة النظر، به كوشش عبدالسلام مدنی، بنارس، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
ابن سعد، محمد، كتاب الطبقات الكبیر، بهكوشش زاخاو و دیگران، لیدن، ١٩٠٤- ١٩١٥م؛
ابن شاذان، فضل، الایضاح، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
ابن صلاح، عثمان، علوم الحدیث، بهكوشش نورالدین عتر، دمشق، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٥م؛
ابنقتیبه، عبدالله، تأویل مختلف الحدیث، به كوشش محمد زهری نجار، بیروت، ١٣٩٣ق/ ١٩٧٣م؛
ابن ماجه، محمد، سنن، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٢-١٩٥٣م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوالحسین بصری، محمد، المعتمد، بهكوشش محمد حمیدالله و دیگران، دمشق، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م؛
بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، بهكوشش محمد زاهد كوثری، قاهره، ١٣٦٧ق/ ١٩٤٨م؛
حر عاملی، محمد، وسائل الشیعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
خوارزمی، محمد، جامع مسانید ابی حنیفة، حیدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛
دارمی، عبدالله، سنن، دمشق، ١٣٤٩ق؛
دارمی، عثمان، الرد علی بشر المریسی، بهكوشش محمد حامد فقی، بیروت، دارالكتب العلمیه؛
دمیری، محمد، حیاة الحیوان الكبری، قاهره، مكتبة مصطفی البابی الحلبی؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، بهكوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
رودانی، محمد، صلة الخلف، به كوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الكبری، بهكوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤م؛
سرخسی، محمد، اصول، به كوشش ابوالوفا افغانی، حیدرآباد دكن، ١٣٧٢ق؛
سیوطی، تدریب الراوی، به كوشش احمد عمر هاشم، بیروت، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
شافعی، محمد، اختلاف الحدیث، بهكوشش محمد احمد عبدالعزیز، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
همو، الرسالة، به كوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م؛
صاحب معالم، حسن، معالم الاصول، تهران، ١٣٧٨ق؛
طوسی، محمد، امالی، بغداد/ نجف، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛
همو، تهذیب الاحكام، بهكوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧١ق؛
همو، الفهرست، نجف، كتابخانۀ مرتضویه؛
العالم و المتعلم، بهكوشش محمد رواس قلعهجی و عبدالوهاب هندی ندوی، حلب، ١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛
كتاب سلیم بن قیس، بیروت، مؤسسۀ اعلمی؛
كتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، استانبول، ١٩٨٦م؛
كشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار طوسی، بهكوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ش؛
كلینی، محمد، الكافی، بهكوشش علیاكبر غفاری، تهران، ١٣٩١ق؛
محقق حلی، جعفر، معارج الاصول، بهكوشش محمدحسین رضوی، قم، ١٤٠٣ق؛
مفید، محمد، تصحیح اعتقادات الامامیة، قم، ١٤١٣ق؛
نجاشی، احمد، رجال، به كوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ق؛
نعمانی، محمد، الغیبة، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
نوری، حسین، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣٨٦ق؛
نووی، یحیى، «التقریب»، همراه تدریب الراوی (نك : هم ، سیوطی).
احمد پاكتچی