اِبْنِ فَصيح، ابوطالب فخرالدين احمد بن علی بن احمد همدانی كوفی (٦٨٠-٢٦ شعبان ٧٥٥ق / ١٢٨١-١٥ سپتامبر ١٣٥٤م)، فقيه حنفی، شاعر و اديب. به سبب اقامت و تدريس در شهرهای بغداد و دمشق او را بغدادی و دمشقی نيز خوانده‌اند (ابن رافع، الوفيات، ٢ / ١٧٢؛ حسينی، ٤ / ١٦٥). وی در كوفه ديده به جهان گشود و در همانجا به آموختن فقه و ادبيات پرداخت (حسينی، همانجا؛ ابن رافع، تاريخ، ٣٤) و قرائت هفتگانه را نزد ابن صبّاغ و علی بن سعد ديوانی آموخت (ابن جزری، ١ / ٨٤؛ ابن رافع، همانجا). در بغداد از ابن عبدالحق، ابن دواليبی و ابن صباغ حديث شنيد و اسماعيل بن طبّال و ديگران به او اجازۀ روايت دادند (همان، ١٢٣-١٢٤؛ ابن حجر، ١ / ٢٤١؛ ابن تغری بردی، المنهل، ١ / ٣٧٣). وی در عراق مدتی در آرامگاه ابوحنيفه به تدريس اشتغال داشت (تميمی، ١ / ٣٩٦-٣٩٧؛ ابن رافع، همان، ٣٤-٣٥)، سپس به دمشق رفت. در آنجا مورد تفقد و اكرام طنبغا امير شام قرار گرفت و به افتاء و مناظره، و تدريس در مدارس قَصّاعين و ريحانيه پرداخت (حسينی، همانجا؛ ابن حجر، ١ / ٢٤٠) و در ٧٥٠ق / ١٣٤٩م به حج رفت (همانجا). از شاگردان ابن فصيح می‌توان ابن وهبان و ابن اَدَمی را نام برد (ابن قطلوبغا، ٣٩؛ ابن قاضی شهبه، ٣ / ٤٩٥). وی شعر نيز می‌سرود و بسياری از موضوعات و كتب فقهی را به نظم درآورد. پاره‌هايی از اشعار وی به صورت پراكنده در منابع (ابن حجر، ١ / ٢٤١؛ ابن تغری بردی، همان، ١ / ٣٧٣-٣٧٤؛ همو، النجوم، ١٠ / ٢٩٨) آمده است. مرگ ابن فصيح در دمشق اتفاق افتاد (ابن رافع، الوفيات، ٢ / ١٧٢-١٧٣؛ ابن قطلوبغا، ١٣).
برخی از آثار وی به شرح زير به صورت خطی در كتابخانه‌ها موجود است: ١. حل الرموز، قصيده‌ای است لاميه در قرائات سبع نظير قصيدۀ شاطبيه كه در آن به نام قُرّاء تصريح شده است (نك‌ : ابن جزری، همانجا)، نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ لاله‌لی تركيه موجود است (نك‌ : GAL,S,II / ٢١١)؛٢. مستحسن الطرائق فی نظم كنز الدقائق، چنانكه از نامش پيداست، همان كتاب كنز الدقائق نَسَفی است در فقه كه ابن فصيح آن را به نظم درآورده، اين منظومه توسط نورالدين علی بن غانم مقدسی با نام اوضح رمز علی نظم الكنز شرح شده است ( آلوارت، شم‌ ٤٥٨٧، ٤٥٨٦؛ ويدا، شم‌ ٩٠٤؛ ازهريه، ٢ / ٢٦٩؛ زركلی، ١ / ١٧٥، ٥ / ١٢)؛ ٣. نظم منار الانوار، همان منار الانوار نسفی است در اصول فقه كه در ٩٠٣ بيت به نظم درآمده و نسخه‌ای از آن در مكتبة العربيۀ دمشق موجود است (نك‌ : زركلی، ١ / ١٧٥). در مورد ديگر آثار وی (نك‌ : ابن رافع، تاريخ، ٣٥؛ ابن تغری بردی، النجوم، ١٠ / ٢٩٧- ٢٩٨؛ ابن قطلوبغا، ١٣؛ تميمی، ١ / ٣٩٨).

مآخذ

ابن تغری بردی، يوسف، المنهل الصافی، به كوشش احمد يوسف نجاتی، قاهره، ١٣٧٥ق / ١٩٥٦م؛
همو، النجوم؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غاية النهاية، به كوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
ابن حجر، احمدبن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛
ابن رافع، محمد، تاريخ علماء بغداد، به كوشش عباس العزاوی، بغداد، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛
همو، الوفيات، به كوشش صالح مهدی عباسی، بيروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبكربن احمد، التاريخ، به كوشش عدنان درويش، دمشق، ١٩٧٧م؛
ابن قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م ازهريه، فهرست؛
تميمی، تقی‌الدين بن عبدالقادر، الطبقات السّنية، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو، رياض، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
حسينی، محمدبن علی، ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
زركلی، اعلام؛
نيز:

Ahlwardt;
GAL, S;
Vajda, G., Catalogue des manuscrits arabes à la Bibliothèque nationale, Paris, ١٩٧٨.

ابوالفضل بیرجندی