اَخْسیكَتی‌، ابوالوفا حسام‌الدین‌ محمد بن محمد بن‌ عمر (د ٦٤٤ق‌/ ١٢٤٦م‌)، معروف به‌ ابن‌ ابی‌ المناقب‌، فقیه‌ حنفی‌ و اصولی‌. وی‌ به‌ قصبۀ اَخْسیكَت‌ (اَخْسیكَث‌) در ناحیۀ فرغانه‌ از ماوراءالنهر (نك‌ : یاقوت‌، ١/ ١٦٢) انتساب‌ داشته‌ است‌. كنیۀ وی‌ را ابوعبدالله‌ نیز آورده‌اند (عبدالقادر، ٢/ ١٣٠). از زندگانی‌ او اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌ و حتی‌ استادان‌ او را نیز نمی‌شناسیم‌؛ تنها نام‌ دو تن‌ از شاگردان‌ او یعنی‌ محمد بن‌ عمر نوحابادی‌ و محمد بن‌ محمد بخاری‌ (قس‌: طاش‌ كوپری‌زاده‌، ١٠٨: محمد بن‌ محمد عبیدی‌) در دست‌ است‌ (لكهنوی‌، ١٨٨).
شهرت‌ اخسیكتی‌ تنها به‌ سبب‌ تألیف‌ كتاب‌ المنتخب‌ فی‌ اصول‌ المذهب‌ است كه‌ به‌ منتخب‌ حسامی‌ و المختصر نیز معروف‌ است‌. ازاین‌رو او را صاحب‌ المختصر نیز می‌خوانده‌اند. كتاب‌ المنتخب‌ نزد فقیهان اصولی به‌ عنوان‌ كتابی معتبر شناخته‌ می‌شده‌ است‌ و اعتبار آن‌ از همان‌ آغاز، چنان‌ بود كه‌ در فاصله‌ای كمتر از یك‌ سده‌، فقیهان‌ متعدد به‌ تألیف‌ شروح‌ و حواشی بر آن‌ پرداختند (لكهنوی‌، همانجا). حاجی خلیفه‌ (٢/ ١٨٤٩) و بروكلمان‌ (GAL, I/ ٤٧٤;
GAL, S, I/ ٦٥٤) برخی از این‌ شروح را آورده‌اند. بروكلمان از نسخه‌های خطی این‌ شرحها نیز خبر داده‌ است‌. معروف‌ترین شروح‌ المنتخب‌ اینهاست‌: ١. الوافی‌، از حسام‌الدین‌ حسین بن علی سغناقی (د ٧١٠ق‌) كه‌ نسخه‌هایی از آن‌ در كتابخانه‌های قاهره‌ و پاریس‌ موجود است‌؛ ٢. التحقیق‌، یا غایةالتحقیق‌ از عبدالعزیز بن‌ احمد بخاری (د ٧٣٠ق‌) كه‌ در لكهنو (١٨٧١ و ١٨٧٦م‌) منتشر شده‌ است‌؛ ٣. التبیین‌، از قوام‌الدین‌ امیر كاتب‌ بن‌ امیرعمر اِتقانی (د ٧٥٨ق‌).

مآخذ

حاجی‌خلیفه‌، كشف‌؛
طاش‌ كوپری‌زاده‌، احمد، طبقات‌ الفقهاء، موصل‌، ١٩٦١م‌؛
عبدالقادر قرشی‌، الجواهر المضیئة، حیدرآباد دكن‌، ١٣٣٢ق‌؛
لكهنوی‌، محمد، الفوائد البهیة، حیدرآباد دكن‌، ١٣٢٤ق‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

GAL;
GAL, S.
محمدآصف‌ فكرت‌