اِبْنِ عِراقی، ابوزرعة ولی‌الدین احمدبن عبدالرحیم (٣ ذیحجۀ ٧٦٢ ـ ٢٧ شعبان ٨٢٦ق / ٤ اکتبر ١٣٦١ ـ ٦ اوت ١٤٢٣م)، فقیه و قاضی شافعی مصری. پدرش عالم مشهور حدیث، حافظ زین‌الدین عراقی است. ابن عراقی در قاهره متولد شد (سخاوی، ١ / ٣٣٧) و در سه سالگی همراه پدر به دمشق رفت. پدر از کودکی مشوق او در تحصیل علم بود و او را در دمشق در مجالس درس شاگردان فخرالدین ابن بخاری و فخرالدین ابن عساکر و دیگر محدثان شرکت داد و پس از چندی به قاهره بازگرداند (ابن قاضی شهبه، ٤ / ١٠٣-١٠٤؛ ابن فهد، ٢٨٤-٢٨٥؛ ابن تغری، بردی، ١ / ٣١٢). آنگاه ابن عراقی به حفظ قرآن پرداخت (سخاوی، همانجا). در ٧٨٠ق بار دیگر به دمشق رفت و نزد طبقۀ جدیدی از محدثان حدیث شنید. در عین حال از فراگیری سایر علوم نیز غافل نبود. ابن عراقی در زادگاهش قاهره و نیز در دمشق، بیت‌المقدس، مکه و مدینه نزد بزرگان زمان چون سراج‌الدین بلقینی، جمال‌الدین اسنوی، برهان‌الدین ابن جماعه، ابن ملقن، جمال‌الدین ابن نباته و ابوالبقاء سبکی، فقه، حدیث و دیگر دانشها را فرا گرفت (ابن قاضی شهبه، ٤ / ١٠٤؛ ابن تغری بردی، ١ / ٣١٣؛ سخاوی، همانجا). پس از درگذشت پدر مشاغل او را عهده‌دار شد و در جامع طولونی و مدارس دیگر تدریس فقه و حدیث را آغاز کرد و بعد از درگذشت همام‌الدین، شیخ مدرسۀ جمالیه، به جانشینی او برگزیده شد. در دهۀ ٩٠ به نیابت قاضی عمادالدین کرکی منصوب گردید و مدت ٢٠ سال در این مقام باقی ماند. در ٨٢٣ق برای به جا آوردن مناسک حج به مکه رفت و در حرمین به تدریس پرداخت. پس از وفات قاضی جلال‌الدین بلقینی (٨٢٤ق) از سوی ملک ظاهر به قاضی‌القضاتی برگزیده شد. اما یک سال و اندی بعد در اثر دشمنی برخی دولتمردان از این مقام برکنار شد و کمتر از یک سال بعد درگذشت. پیکر او را کنار پدرش به خاک سپردند (ابن قاضی شهبه، ٤ / ١٠٤-١٠٥؛ ابن حجر، ٨ / ٢٢؛ سخاوی، ١ / ٣٣٩-٣٤٠).

آثـار

الف ـ چاپی

١. ذیل الکاشف ذهبی، به کوشش بوران صناوی، بیروت، ١٩٨٦م؛ ٢. شرح الصدر فی ذکر لیلة القدر، که در ١٣٤٣ق ضمن مجموعه‌ای در قاهره به چاپ رسیده است.

ب ـ خطی

١. الامالی. نسخه‌هایی از این اثر در کتابخانه‌های بانکیپور (بانکیپور، شم‌ ٣١٨) و بریل (لاندبرگ، شم‌ ٩٥) موجود است؛ ٢. تحریر الفتاوی علی التنبیه و المنهاج و الحاوی. از این اثر نسخه‌هایی در کتابخانه‌های ملی (ملی، ٨ / ٤٥٢) و ازهریه (ازهریه، ٢ / ٤٦٠) یافت می‌شود. نسخۀ اخیر در ٨٥٥ق کتابت شده است؛ ٣. ذیل علی ذیل العبر ذهبی. نسخه‌ای از این اثر که ذیلی است بر تذییل پدر مؤلف بر ذیل العبر ذهبی، در کتابخانۀ کوپریلی (کوپریلی، ١ / ٥٥٢) موجود است؛ ٤. المستفاد من مبهمات المتن و الاسناد. نسخه‌هایی از این اثر در کتابخانه‌های مرعشی (مرعشی، ١٠ / ٣٥٨) و برلین ( آلوارت، شم‌ ١٦٧٦) نگهداری می‌شود؛ ٥. المعین علی ارجوزة ابن یاسمین، که شرحی است بر منظومۀ ابن یاسمین در جبر و مقابله و نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های اوقاف بغداد (طلس، ٣٢٩)، ظاهریه (ظاهریه، ٥٨) و برلین ( آلوارت، شم‌ ٥٩٦٣) وجود دارد؛ ٦. النظم الوهّاج فی نظم المنهاج. این اثر که بنا به تصریح مؤلف در ٧٨٨ق تألیف شده، شرحی است بر نظم منهاج الاصول از پدرش و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ مجلس شورا (شورا، ٩ / ٧٠) نگهداری می‌شود. نسخه‌هایی از دیگر تألیفات وی نیز در برخی از کتابخانه‌های جهان موجود است (برای نمونه، نک‌ : GAL, I / ١٩٢, ٤٩٥, II / ١٢٣;
GAL, S, I / ٥٠٩, ٦٧٩, II / ٧١, ١٠٥).
آثار دیگری نیز از وی یاد شده که نسخه‌ای از آنها در دست نیست (ابن فهد، ٢٨٧؛ ابن تغری بردی، ١ / ٣١٥؛ سخاوی، ١ / ٣٤٣؛ داوودی، ١ / ٥١).

مآخذ

ابن تغری بردی، یوسف، المنهل الصافی، به کوشش احمد یوسف نجاتی، قاهره، ١٣٧٥ق / ١٩٥٦م؛
ابن حجر، احمدبن علی، انباء الغمر بابناء العمر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
ابن فهد، محمد، «لحظ الالحاظ»، ذیل تذکرة الحفاظ ذهبی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٦ق؛
ابن قاضی شهبه، احمد بن محمد، طبقات الشافعیة، حیدرآباد دکن، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
ازهریه، فهرست؛
داوودی، محمدبن علی، طبقات المفسرین، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٣ق؛
شورا، خطی؛
طلس، محمد اسعد، الکشاف عن مخطوطات خزائن کتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق / ١٩٥٣م؛
ظاهریه، خطی (ریاضیات)؛
کوپریلی، خطی؛
مرعشی، خطی؛
ملی، خطی؛
نیز:

Ahlwardt;
Bankipore, GAL;
GAL, S;
Landberg, C., Catalogue de manus-crits arabes…, Leiden, ١٨٨٣.

محسن عابدی