اَبوحامِدِ اِسْفَرايِنی، احمد بن محمد بن احمد (٣٢٤-٤٠٦ ق / ٩٥٥-١٠١٦ م)، فقيه بزرگ شافعی. چنانكه از منابع برمی‌آيد، ابوحامد در اسفراين زاده شد و از نوجوانی نزد تنی چند از شيوخ آن شهر همچون ابراهيم بن محمد بن عبدك شعرانی دانش آموخت. در ٣٦٤ ق برای ادامۀ تحصيل راهی بغداد شد و در آنجا نزد ابوالحسن بن مرزبان و عبدالعزيز داركی به آموختن فقه شافعی پرداخت. وی همچنين از ابوالحسن دارقطنی، ابوبكر اسماعیلی و ابن‌عدی جرجانی حدیث فراگرفت (خطيب، ٤ / ٣٦٨- ٣٦٩؛ نووی، ١(٢) / ٢٠٨-٢١٠). ابوحامد از ٣٧٠ ق در بغداد به تدريس پرداخت و تا پايان عمر به اين كار اشتغال داشت (خطيب، همانجا؛ سمعانی، ١ / ٢٢٦- ٢٢٨). به گفتۀ خطيب بغدادی كه خود در مجلس وی حضور می‌يافته، بسياری از دانشمندان سرشناس آن زمان در درس وی شركت می‌جستند. از جملۀ شاگردان و روايت‌كنندگان وی می‌توان از ابوالطيب طبری، ابوالحسن ماوردی، احمد بن محمد مَحاملی و حسن بن محمد خلال ياد كرد (٤ / ٣٦٩؛ ابواسحاق شيرازی، ١٢٧-١٣٤). از برخی حكایات تاریخی چنان برمی‌آيد كه ابوحامد نزد سران حكومت حرمت بسياری داشته است (نك‌ : سبكی، ٤ / ٦٤؛ اسنوی، ١ / ٥٨). وی در ٣٩٨ ق در جریان درگیریهای فرقه‌ای در بغداد مورد آزار قرار گرفت و به ناچار مدتی در محلۀ دارقطنی اقامت كرد (ابن‌اثير، ٩ / ٢٠٨) و چند سال بعد در بغداد درگذشت (خطيب، ٤ / ٣٧٠).
نووی (١(٢) / ٢٠٨) ابوحامد را پيشوای شافعيان عراق و شيخ المذهب خوانده و برخی او را مُجَدّدِ فقه شافعی در رأس سدۀ ٤ ق شمرده‌اند (نك‌ : ابن‌اثير، مجدالدين، ١٢ / ٢٢٢؛ نووی ١(٢) / ٢١٠). آراء وی در منابع فقه شافعی بسيار مورد توجه بوده (نك‌ : همانجا) و شبكی پاره‌ای از آراء خاص او گرد آورده است (٤ / ٦٨-٧٤؛ نيز نك‌ : عبادی، ١٠٧).
مهم‌ترين تأليف وی التعليقة الكبری است كه بسيار مفصل و از منابع اصلی مكتب فقهی شافعی عراق و گروهی از فقهای مكتب خراسان بوده است. ظاهراً نسخه‌های اين كتاب اختلافاتی با يكديگر داشته كه نووی به گفتۀ خود در شرح المهذب اين اختلافات را بيان كرده است (همانجا؛ نك‌ : سبكی، ٤ / ٦٨؛ اسنوی، همانجا) و سبكی و ابن‌صلاح در مواردی از التعليقة، نقل كرده‌اند (سبكی، ٤ / ٦٨-٧٢؛ ابن صلاح، ادب المفتی، ١٠٨، مقدمة، ٦٦٠). همچنين سبكی كتابی از ابوحامد در اصول فقه، و كتاب منسوب به وی، الرونق را ديده بوده است (٤ / ٦٨) و ابن خلكان (١ / ٧٣) كتابی ديگر با عنوان البستان به وی نسبت داده است.

مآخذ

ابن اثير، الكامل؛
ابن اثير، مجدالدين، جامع‌الاصول، به كوشش محمد حامد فقهی، قاهره، ١٣٧٠ ق / ١٩٥٠ م؛
ابن خلكان، وفيات؛
ابن اصلاح، عثمان بن عبدالرحمن، ادب المفتی و المستفتی، به كوشش موفق عبدالله عبدالقادر، بيروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، مقدمة، به كوشش عائشه عبدالرحمن، قاهره، ١٩٧٤ م؛
ابواسحاق شيرازی، ابراهيم بن علی، طبقات الفقاء، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
اسنوی، عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله جيوری، بغداد، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
خطيب بغدادی، احمد بن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
سبكی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الكبری، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٦ م؛
سمعانی، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمن بن يحيی، حيدرآباد دكن، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
عبادی، محمد بن احمد، طبقات الفقهاء الشافعية، به كوشش گوستا ويتستام، ليدن، ١٩٦٤ م؛
نووی، يحيی بن شرف، تهذيب الاسماء و اللغات، قاهره، ادارة الطباعة المنيرية.

مهدی سلماسی