دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٣ - بزار
بزار
نویسنده (ها) :
فرامرز حاج منوچهری
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٧ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَزّار، ابوبكر احمد بن عمرو بن عبدالخالق عَتَكی (د ٢٩٢ق / ٩٠٥م)، محدث بصری و از قدیمترین مسند نویسان. ابن ناصر الدین واژۂ بزار را بر اساس لغت بغدادیان، به گیرندۂ روغن دانۀ كتان معنیكرده است (١ / ٤٨٤). نسبت عتكی، به سبب انتساب وی به قبیلۀ عتیك ازد است (سمعانی، ٩ / ٢٢٧). ذهبی حدود سال ٢١٠ق / ٨٢٥م را زمان تولد وی دانسته است ( سیر... ، ١٣ / ٥٥٥).
بزار در یكی از مهمترین مقاطع تاریخ تدوین حدیث پا به عرصه وجود نهاد و این زمانی است كه مدونههایی حدیثی همچون صحاح سته، مسانید و سنن گوناگون به وجود آمده، یا در حال شكلگیری بود. زیست او در محیط علمی بصره - كه یكی از مهمترین مدرسههای حدیثی زمان را در خود جای داده بود - وی را از همان كودكی به درس مشایخ بزرگ آن روزگار كشاند. او افزونبر بصره، در كوفه، واسط و بغداد به دانش اندوزی پرداخت و در درس بسیاری از مشایخ زمان حضور یافت. شاخصترین شیخ وی در دورۂ آموزش كه بزار از او روایت كرده، بخاری، صاحب صحیح است (نك : بزار، ٣ / ٢٤٥، جمـ). جای شگفتی است كه بیشتر منابع شرح حال او بدین مطلب اشارهای نكردهاند. افزون بر بخاری، نام شمار فراوانی از استادان او را میتوان در منابع گوناگون و نیز اثر خود وی، مسند یافت كه از آن جملهاند: ابوخالد هُدبة بن خالد بصری (د ٢٣٥ق)، عبدالواحدبن غیاث بصری (د پیش از ٢٤٠ق)، بشر بن معاذ بصری (د پس از ٢٤٠ق)، احمد بن بكار (د٢٤٤ق)، احمدبن عبدۂ ضبی (د ٢٤٥ق)، حسن بن خلف واسطی (د٢٤٦ق)، سَلَمة بن شَبیب نیشابوری مكی (د ٢٤٧ق)، ابوكُرَیب كوفی (د ٢٤٨ق) و محمد بن بشار بصری (د ٢٥٢ق) (نك : زین الله، مقدمه بر مسند، ١١-١٢). ابونعیم اصفهانی نیز استادان او در اصفهان را نام برده است (١ / ١٠٥). بههر روی، با در نظر گرفتن تاریخ درگذشت مشایخ او، چنین مینماید كه دورۂ دانش اندوزی وی را باید نیمۀ سدۂ ٣ق تخمین زد.
بر خلاف آنچه تصور میشود كه بزار به طور طبیعی میباید در درس بسیاری از نام آوران حدیثی زمان خود حضور، یا دست كم با آنان ارتباط داشته باشد، اما حق آن است كه گفته شود بجز بخاری، تقریباً بیشتر استادان و مشایخ روایی بزار كسانی هستند كه نه تنها چندان شهرت بسزایی ندارند، بلكه در برخی موارد نام آنها را باید در شمار «مجاهیل» آوردكهگاه یافتنشرح حالی از آنهادشوار است(نك : ابوذر، ١ / ١٧- ١٨). در هر حال، بزار برای آموزش حدیث، سفرهای بسیاری به مكه، شام، مصر و نیز اصفهان داشته است (سیوطی، طبقات... ، ٢٨٩؛ ذهبی، تاریخ... ، ٥٩). ابوالشیخ به دو بار سفر وی به اصفهان اشاره كرده، و دومین بار را در ٢٨٦ق ذكر كرده است ( طبقات...، ٣ / ٣٨٦). بنا بر نقلی، وی مدتی هم در نیشابور به سر میبرده، و از آنجا به مكه رفته بوده است (نك : سبكی، ٣ / ٧٢)، اما در منابع شرح حال وی، و تواریخ محلی، مطلبی كه نشان از این سفر داشته باشد، دیده نشد.
در نگاهی كلی و گذرا به دیدگاههای رجالیان دربارۂ بزار باید گفت كه غالباً او را ثقه، صدوق و حافظ دانسته، و برخی او را پس از ابن مدینی، داناترین كس در حدیث یاد كردهاند (ابوالشیخ، همانجا؛ ذهبی، میزان... ، ١ / ١٢٤؛ خطیب، ٤ / ٣٣٤؛ سمعانی، ٢ / ١٩٥)، اما برخی دیگر كه در رأس ایشان دارقطنی قرار دارد، به اعتماد بیش از اندازۂ بزار به حافظه اشاره كرده، و گفتهاند كه وی به همین سبب در اسانید و متن روایات، بسیار دچار خلط شده است. اشاره به تدریس وی در مصر نیز كه بدون هیچ كتابی صورت میگرفته، بیانگر این معنی است (خطیب، ٤ / ٣٣٥؛ سمعانی، همانجا؛ ذهبی، تذكرة...، ٢ / ٦٥٤). همچنین برخی به روایاتی واهی از وی نیز اشاره كردهاند (ذهبی، سیر، ١٣ / ٥٥٧).
گر چه بیشترِ مشایخ بزار از شهرت اندكی برخوردارند، اما در میان شاگردان و راویان او، نام برخی از بزرگان تاریخ حدیث مشاهده میشود كه ابوالقاسم طبرانی و ابوالشیخ اصفهانی از این دستند (طبرانی، ١٠ / ٨٣، ١٤٠؛ ابوالشیخ، اخلاق...، ٣٧، ٩٨). از دیگر شاگردان وی باید به كسانی چون ابوبكر احمد بن جعفر خُتَّلی، عبدالباقی بن قانع، احمد بن جعفر سمسار، محمد بن عباس بن نَجیح، محمد بن عبدالله بن مَمْشاد قاری، عبدالرحمان بن محمد بن جعفر كسایی و ابومحمد قاسم بن ثابت عوفی سرقسطی اشاره كرد (نكـ: ذهبی، همان، ١٣ / ٥٥٥؛ خطیب، ٤ / ٣٣٤؛ مقری، ٢ / ٤٩). گفتنی است كه طبری در كتابهای تاریخ (١ / ٣٥٤) و تفسیر (١٩ / ٣٠) خود، از بزار روایت كرده است.
اگر چه نام بزار به عنوان یكی از حلقههای روایی در آثار سدههای ٢ و ٣ق باقی است و در شمار محدثان توانا قرار دارد، سبب اصلی اشتهار او، تألیف كتاب مسند است. گردآوری حدیث، تدوین و تبویب آن كه اندكی پیش از زمان بزار آغاز گردیده بود، در عصر وی به اوج خود رسید و بسیاری كسان در این زمینه گام برمیداشتند. در این میان، مسند بزار یكی از مهمترین آثار در این زمینه است. این كتاب همچون معمول مسانید، بر اساس صحابه ترتیب یافته، و مؤلف در آغاز به ذكر مسانید «عشرۂ مبشره»، و سپس مسانید دیگر صحابه پرداخته است. او در این اثر با یاد كرد كامل اسانید، به متون احادیث و نیز به «علل» آنها پرداخته، و همچون یك رجالی به جرح و تعدیل اسانید همت گماشته است (زینالله، مقدمه بر العلل، ١١٧- ١١٨). گفتنی است كه در منابع به دو مسند ( كبیروصغیر)از بزار اشاره شده است (مثلاً نكـ: كتانی، ٦٨) كه اطلاق مسند بزار، در منابع، اشاره به مسند كبیر اوست.
از مباحث اصلی در مسند بزار، توجه مؤلف به مبحث تعلیل در آثار و احادیث است. بررسی متن یا سند حدیثی به ظاهر درست، برای یافتن و نمایاندن نشانههایی از خلل كه صحت آن حدیث را خدشه دار میكند (نك : سخاوی، ١ / ٢٢٤ ببـ ؛ سیوطی، تدریب... ، ١ / ٢٥٢- ٢٥٨)، نیازمند دارا بودن دانشی ژرف، در بخشهای گوناگون علم حدیث از جمله رجال و متون روایات است؛ و كسانی از بزرگان و پیشگامان تاریخ علم حدیث چون ابن مدینی، احمد بن حنبل، ترمذی، ابن ابی حاتم و دارقطنی در این زمینه قلم زدهاند. بزار نیز در كنار این مشایخ، به عنوان یكی از متقدمان این علم، در مسند خود به این مبحث دقیق پرداخته است (نك : ابن كثیر، ٦١؛ سیوطی، همان، ١ / ١٤٠؛ صنعانی، ١ / ٢٢٨). چنانكه ابن كثیر (همانجا) اشاره كرده، وجه تمایز این اثر با دیگر مسانید، وجود همین بذل توجه بزار به علل الحدیث است. در اینجا گفتنی است كه در میان استادان بزار، ابوبكر احمد بن منصور بن سیار رَمادی، اثری با نام المسند الكبیر، و ابوحفص عمرو بن علی فَلاّس، كتابی با عنوان العلل داشتهاند (نك : ابن حجر، تهذیب ...، ٨ / ٨١؛ ذهبی، سیر، ١٢ / ٣٩٠).
بزار در مسند خود، پس از بیان سند و متن هر حدیث، سند آن را بررسی كرده، و همچون یك رجالی به جرح و تعدیل پرداخته است (نك : ابن حجر، مختصر... ، ١ / ٦٠، ٦١، ٩٥، ١٨٢، جمـ )؛ و همین امر سبب گشته است تا این اثر، مجموعهای از انبوهی اطلاعات رجالی گردد (نكـ: همو، تهذیب، ٢ / ١٧٤، لسان...، ١ / ٦١). مسند بزار از زمان مؤلف، توجه بسیاری از بزرگان حدیث را به خود جلب كرد و شماری از ایشان در آثار خود از آن بهرهمند گشتند (نك : مثلاً نك : سیوطی، مسند...، ١٢٥، ١٥١، جمـ ؛ ابن قیم، ١ / ١٧٢-١٧٣، ٥ / ٣٢٥؛ هیثمی، ٨٣، ٢٨٣).
بهرهمندی، و به ویژه روایت از این اثر، تا چند سده پس از مؤلف نیز وجود داشت و حتی نشانههایی از روایت آن در غرب سرزمینهای اسلامی، در مغرب و اندلس، در اختیار است (نك : ابن خیر، ١٦٥؛ ابن عطیه، ١٣١). گفتنی است كه بیشترین طرق روایی مسند وی، از سوی شاگرد، و اصلی ترین راوی كتابش، محمد بن ایوب رَقّی صورت گرفته است (نكـ: همانجاها).
افزون بر آنكه بسیاری كساندر آثار خوداز مسند بزار سود جستهاند، شماری از بزرگان علمحدیث نیز برپایه كتاب وی، آثاریتألیف نمودهاند كه مهمترین آنها اینهاست: كشف الاستار عن زوائد مسندالبزار، اثر هیثمی كه مؤلف به تجرید «زوائد» اسانید (افزون یابی در سند) در مسند بزار پرداخته است؛ مختصر زوائد مسند البزار كه اختصاری از ابن حجر است (نك : مآخذ).
بزار افزون بر مسند، آثار دیگری نیز تألیف نموده است كه كتاب الصلاة علی النبی (ص)، از آن جمله است و نسخهای از آن در كتابخانۀ حسین چلبی در بورسه نگهداری میشود (نك : I / ١٦٢ GAS,)؛ نیز الاشربة و تحریم المسكر، كه این كتاب هم به روایت شاگردش، رقی به ابن خیر اشبیلی رسیده، و او با نشان دادن سلسلۀ اسنادی، به روایت آن اشاره كرده است (نك : ١ / ٣٢٧- ٣٢٨)؛ الامالی، كه آشكارا آن را اثری مجزا از مسند نام بردهاند (ذهبی، میزان، ٢ / ٣٢٠؛ زیلعی، ٤٩٢)؛ جزئی حدیثی با نام معرفة من یترك حدیثه او یقبل كه سخاوی از آن یاد كرده است (١ / ١٨٠). همچنین گفتنی است كه كحاله، كتابی به نام شرح موطأ مالك به بزار نسبت داده است (٢ / ٣٦؛ قس: ذهبی، سیر، ٨ / ٨٦).
مآخذ
ابن حجر عسقلانی، احمد، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٥ق؛
همو، لسان المیزان، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
همو، مختصر زوائد مسند البزار، به كوشش صبری ابوذر، بیروت، ١٤١٢ق؛
ابن خیر، محمد، فهرسة، به كوشش ابراهیم ابیاری، قاهره / بیروت، ١٤١٠ق / ١٩٨٩م؛
ابن عطیه، عبدالحق، فهرس، به كوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، ١٩٨٠م؛
ابن قیم جوزیه، محمد، زاد المعاد، به كوشش شعیب ارنؤوط و عبدالقادر ارنؤوط، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
ابن كثیر، اسماعیل، الباعث الحثیث، به كوشش احمد محمد شاكر، بیروت، دارالكتب العلمیه؛
ابن ناصرالدین، محمد، توضیح المشتبه، به كوشش محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤١٤ق / ١٩٩٣م؛
ابوذر، صبری، مقدمه بر مختصر الزوائد (نكـ: همـ ، ابنحجر)؛
ابوالشیخ، عبدالله، اخلاقالنبی و آدابه، به كوشش سید جمیلی، بیروت، دارالكتاب العربی؛
همو، طبقات المحدثین باصبهان، به كوشش عبدالغفور عبدالحق حسین بلوشی، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، ذكر اخبار اصبهان، به كوشش ددرینگ، لیدن، ١٩٣١م؛
بزار، احمد، مسند، به كوشش محفوظ الرحمان زین الله، بیروت / مدینه، ١٤٠٩ق / ١٩٨٨م؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، حوادث ٢٩١-٣٠٠ق، به كوشش عمرعبدالسلام تدمری،بیروت،١٤١١ق / ١٩٩١م؛
همو، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٤ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
همو، میزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛
زیلعی، عبدالله، نصب الرایه لاحادیث الهدایة، قاهره، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛
زین الله، محفوظ الرحمان، مقدمه بر العلل دارقطنی، ریاض، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
همو، مقدمه بر مسند (نكـ: همـ ، بزار)؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الكبرێ، به كوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٣ق / ١٩٦٤م؛
سخاوی، محمد، فتح المغیث، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، حیدرآباددكن، ١٣٨٣ق / ١٩٦٣م؛
سیوطی، تدریب الراوی، به كوشش احمد عمر هاشم، بیروت، ١٤٠٩ق / ١٩٨٩م؛
همو، طبقات الحفاظ، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
همو، مسند علی بن ابیطالب، حیدرآباددكن، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
صنعانی، محمد، توضیح الافكار، به كوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، مدینه، مكتبة السلفیه؛
طبرانی، سلیمان، المعجم الكبیر، به كوشش حمدی عبدالمجید سلفی، بیروت، ١٤٠٠- ١٤٠٦ق / ١٩٨٠- ١٩٨٦م؛
طبری، تاریخ؛
همو، تفسیر؛
كتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، استانبول، ١٩٦٣م؛
كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، دمشق، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٦م؛
هیثمی، علی، مجمع الزوائد، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
نیز:
GAS.
فرامرز حاج منوچهری