بُرْهان الدّین‌ فَزاری‌، ابواسحاق‌ ابراهیم‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ ابراهیم‌ (ربیع‌ الاول‌ ٦٦٠ -٧ جمادی‌الاول‌ ٧٢٩ / فوریۀ ١٢٦٢- ٩ مارس‌ ١٣٢٩)، فقیه‌ شافعی‌ ساكن‌ مصر. در برخی‌ منابع‌ متقدم‌ او را «ابن‌ فِركاح‌» نیز نامیده‌اند (مثلاً نك‌ : وادی‌آشی‌، ٨٤ - ٨٥؛ ابن‌ حجر، انباء...، ١ / ١٦٩).
برهان‌الدین‌ در دمشق‌ در خانواده‌ای‌ مصری‌ تبار ــ كه‌ اهل‌ علم‌ و برخوردار از جایگاه‌ والای‌ اجتماعی‌ بودند ــ متولد شد (اسنوی‌، ٢ / ٢٩٠). جد وی‌ ابراهیم‌ بن‌ سباع‌ از فقیهان‌ نامدار و مدرسان‌ مدرسه رواحیه‌، و پدر و عمویش‌ نیز از فقها و مدرسان‌ و خطبای‌ دمشق‌ بودند (نك‌ : همو، ٢ / ٢٨٨-٢٨٩؛ ابن‌ شاكر، ١ / ٣٢؛ ابن‌ حجر، الدرر ...، ١ / ٣٦-٣٧). برهان‌الدین‌ در زمینه‌های‌ حدیث‌ و فقه‌ شافعی‌ نزد پدر ــ كه‌ در آن‌ زمان‌ در مدرسه بادرائیه‌ تدریس‌ می‌كرد ــ دانش آموخت‌ (ذهبی‌، معجم‌ ... ، ١٠٩؛ ابن‌ كثیر، ١٤ / ١٥٢). وی‌ نزد عمویش‌ شرف‌الدین‌ به‌ فراگیری‌ ادبیات‌ عرب‌، اصول‌ و منطق‌ پرداخت‌ (ابن‌ شاكر، همانجا). از دیگر استادان‌ او ابن‌ ابی‌ الیسر و ابن عبدالدائم‌، همچنین‌ ابراهیم‌ بن‌ احمد تمیمی‌، ابراهیم‌ بن‌ اسماعیل‌ مقدسی‌، ابراهیم‌ بن‌ عبدالعزیز سُلَمی‌، ابوالعباس‌ ابن‌ ابی‌ عَصرون‌، محمد بَكری‌ شَریشی‌ و محمد بن‌ حسن‌ ابن‌ عساكر را می‌توان‌ نام‌ برد. برهان‌الدین‌ از بسیاری‌ كسان‌ چون‌ احمد بن‌ عبدالله‌ ابن‌ نحاس‌، احمد بن‌ علی‌ دمشقی‌ و عبداللطیف‌ حرانی‌ نیز اجازه‌ دریافت‌ كرد (وادی‌آشی‌، ٨٥؛ ابن‌ حجر، همان‌، ١ / ٣٦؛ ابن‌ قاضی‌، ١ / ١٨٨؛ نیز ظاهریه‌، تاریخ‌، ١ / ٢٢٨)، بدین‌ترتیب‌، او به‌ ویژه‌ در زمینه فقه‌ به‌ درجه‌ای‌ رسید كه‌ در شمار مشایخ‌ عصر قرار گرفت‌ و هنوز جوان‌ بود كه‌ توان‌ آن‌ را یافت‌ تا در مقام‌ فقیه‌، به‌ افتا پردازد (ابن‌ وردی‌، ٢ / ٤١٤). بسیاری‌ كسان‌ از جمله‌ ابن‌ وردی‌، علم‌ او را ستوده‌اند (همانجا) و حتێ‌ ابن‌ كثیر او را در میان‌ استادان‌ شافعی‌ خود بی‌بدیل‌ خوانده‌ (همانجا)، و ابن‌ شاكر وی‌ را شیخ‌ شافعیان‌ و علامه‌ لقب‌ داده‌ است‌ (همانجا).
آگاهیهای‌ فقهی‌ برهان‌الدین‌ نه‌تنها سبب‌ آن ‌شد كه‌ شاگرد نامدارش، ذهبی از وی‌ با عنوان‌ «ابواسحاق‌ فقیه‌» یاد كند (همانجا)، بلكه‌ ظاهراً در میان‌ فقیهان‌ شافعی‌ اواخر سدۀ ٧ و اوایل‌ سدۀ ٨ق‌، ریاست‌ مذهب‌ به‌ او رسید (نك‌ : همو، نیز ابن‌ حجر، همانجاها) و وی‌ در ربع‌ آخر سدۀ ٧ق‌ به‌ جای‌ پدر به‌ تدریس‌، افتا و تحدیث‌ در مدرسه بادرائیه‌ همت‌ گماشت‌ (اسنوی‌، ٢ / ٢٩٠). برهان‌الدین‌ مدتی‌ نیز نیابت‌ مشیخه دارالحدیث‌ را بر عهده گرفت (ذهبی‌، همانجا) و نیز پس‌ از عمویش‌ شرف‌الدین‌، خطیب‌ جامع‌ اموی‌ دمشق‌ به‌ خطابت‌ در آنجا پرداخت‌ (ابن‌ كثیر، همانجا)، اما پس‌ از یك‌ ماه‌، به‌ بادرائیه‌ بازگشت‌ (ذهبی‌، ابن‌ كثیر، همانجاها).
در میان‌ شاگردان‌ برهان‌الدین‌ نام‌ بزرگانی‌ چون‌ شمس‌الدین‌ ذهبی‌ و عمادالدین‌ ابن‌ كثیر جلب‌نظر می‌كند (همانجاها). صدرالدین‌ ابن‌ خابوری‌، علاءالدین‌ مقدسی‌، بدرالدین‌ ابن‌ صائغ‌، بهاءالدین‌ ابن‌ امام‌ المشهد، شهاب‌الدین‌ ظاهری‌، فخرالدین‌ مصری‌، جمال‌الدین‌ ابن‌ قاضی‌ زبدانی‌ و ابن‌ خلیل‌ عثمانی‌ نیز در شمار شاگردان‌ وی‌، به‌ ویژه‌ در علم‌ فقه‌ بوده‌اند (ابن‌ ملقن‌، ٥٥٧؛ نعیمی‌، ١ / ١٧٣، ١٩٩، ٢١٤، ٢٣٨، ٢٤٥، ٣١١؛ آلوارت‌،IX / ٣٥٢).
بسیاری‌ مشاغل‌ و مناصب رسمی به برهان‌الدین پیشنهاد می‌شد كه‌ یا اساساً آنها را نمی‌پذیرفت‌، یا پس‌ از پذیرش‌ در اندك‌ زمانی‌، آن‌ را ترك‌ می‌گفت‌ (مثلاً نك‌ : ذهبی‌، ذیول ‌... ، ٦٩؛ ابن‌ كثیر، همانجا؛ ابن‌ حجر، الدرر، ١ / ٣٧؛ ابن وردی‌، همانجا). حضور در مجامع‌ رسمی‌، چنان‌ وی‌ را می‌آزرد كه‌ از سلطان‌ اجازه‌نامه‌ای‌ دریافت‌ كرد تا در مجالس‌ رسمی و دولتی‌ حضور نداشته‌ باشد (نك‌ : صفدی‌، ٦ / ٤٣).
برهان‌الدین‌ پس‌ از سپری‌ كردن‌ عمری‌ ٦٩ ساله‌ در مدرسه بادرائیه‌ درگذشت‌ و جمع‌ كثیری‌ از بزرگان‌ و مردم‌ به‌ تشییع‌ پیكر او پرداختند و او را در كنار پدرش‌ در باب‌ الصغیر به‌ خاك‌ سپردند (نكـ: ابن‌ كثیر، نیز ذهبی‌، معجم‌، همانجاها؛ یافعی‌، ٤ / ٢٧٩؛ عامری‌، ٥٩٦).

آثار

برهان‌الدین‌ آثار بسیاری‌ تألیف‌ كرده‌ بوده‌ كه‌ بیشتر آنها در زمینه فقه‌ بوده‌ است‌، اما شاید یكی‌ از ارزشمندترین‌ و مشهورترین‌ آثار وی‌ باعث‌ النفوس‌ الی‌ زیارة القدس‌ المحروس‌ باشد. این‌ اثر در شمار مصنفاتی‌ درباره فضایل‌ بیت‌المقدس‌ قرار می‌گیرد كه‌ تقریباً از سده ٦ق‌/١٢م‌ رویكردی‌ ویژه‌ به‌ آنها شده‌ بود (نك‌ : احمد، ٢٨ ببـ ). باعث‌ النفوس‌ با ذكر ابتدای‌ ساخت‌ مسجد الاقصی‌ آغاز می‌شود و در فصل‌ سیزدهم‌ كه‌ مربوط به‌ فضایل‌ قبر ابراهیم‌ خلیل‌(ع‌) است‌، پایان‌ می‌پذیرد (نك‌ : برهان‌الدین‌، ٥٢، برای‌ منابع‌ تألیف‌، نك‌ : ٥١). چارلز متیوز در ١٩٣٥م‌ با تحقیق‌ بر روی‌ متن‌ كتاب‌، آن را در شمارۀ ١٥ «مجلۀ انجمن‌ شرقی‌ فلسطین‌» منتشر كرد (نك‌ : مآخذ). مقدمه‌ و اصل‌ متن‌ در همان‌ سال‌ به‌ چاپ‌ رسید (نك‌ ‌: فولتن‌،.(٣٥٢ این‌ كتاب‌ تأثیر بسزایی‌ بر برخی‌ آثار بعدی‌ درباره فضایل‌ بیت‌المقدس‌ نهاد (نك‌ : سیوطی‌، ٨٦؛ متیوز،٢٨٧-٢٨٨ ).
بسیاری‌ از دیگر تألیفهای‌ برهان‌الدین‌ به‌ صورت‌ نسخه‌های‌ خطی‌ در كتابخانه‌های‌ مختلف‌ جهان‌ وجود دارند كه‌ از میان‌ آنها چند عنوان‌ در موضوع‌ فقه‌ هستند: ١. التكبیر للجمع‌، كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانه ملك‌ سعود وجود دارد (نكـ: فهرس‌...، ٦/١٩٣). ٢. رساله فی‌ الشطرنج‌، نسخه‌ای‌ از آن‌ در مجموعه‌ای‌ در دارالكتب‌ مصر یافت‌ می‌شود (سید، ١/٣٩٨- ٣٩٩). ٣. صحه اجاره الاقطاع‌، كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانه آیت‌الله‌ مرعشی‌ موجود است‌ (مرعشی‌، ٤/١٤٩). صدرالدین‌ ابن‌ خابوری‌ در كتاب‌ خود فوائد، بسیار از این‌ اثر بهره‌ برده‌ است‌ (نك‌ : آلوارت‌، شمـ.(٤٩٨٨ ٤. مسائل‌ فی‌ الفقه‌ الشافعی‌، كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ ــ استنساخ‌ شده‌ اندكی‌ پس‌ از مرگ‌ برهان‌الدین‌، یعنی‌ در ٧٤٢ق‌ - در دو برگ‌ در كتابخانه ظاهریه‌ موجود است‌ (ظاهریه‌، مجامیع‌، ٢/٦٧ - ٦٨). ٥. المنائح‌ لطالب‌ الصید و الذبائح‌، كه‌ نسخه‌هایی‌ از آن‌ در كتابخانه‌های‌ آیت‌الله‌ مرعشی‌ و نیز گوتا نگهداری‌ می‌شود (مرعشی‌، ٤/ ١٤٨- ١٤٩؛ پرچ‌، شم‌٢٠٩٥).

برخی‌ از آثار غیرفقهی‌ او اینهاست‌: ١. اعدام‌ الاشكال‌ بالكلیة فی‌ ایجاد الاشكال‌ الحملیة، در منطق‌. نسخه‌هایی‌ از این‌ اثر ــ كه‌ در ٧٢٥ق در دمشق‌ در مدرسه بادرائیه‌ پایان یافته‌ ــ در كتابخانه‌های‌ نجیب‌ پاشا و گَرِت‌ موجود است‌ (نك‌ : ششن‌، ٢/٢٩٥؛ حتی‌، شم‌ ٨١٩)؛ ٢. الاعلام‌ بفضائل‌ الشام‌. این‌ اثر كه‌ ظاهراً از رواج‌ بیشتری‌ برخوردار بوده‌، اختصار گونه‌ای‌ از اثر ابوالحسن‌ ربعی‌ با حذف‌ اسانید آن‌ است‌ و نسخ‌ متعدد آن‌ در كتابخانه‌های‌ آیت‌الله‌ مرعشی‌، دارالكتب‌ ظاهریه‌، اوقاف‌ بغداد و نیز در آلمان‌ نگهداری‌ می‌شود (نك‌ : مرعشی‌، ٤/٣٥٥-٣٥٦؛ سید، ١/٦٢؛ طلس‌، ٢٨١؛ آلوارت‌، شم‌ ٦٠٧٤؛ پرچ‌، شمـ .(٥٤ این‌ كتاب‌ مورد استفادۀ سیوطی‌ در اتحاف‌ الاخصا و تاج‌الدین‌ عبدالوهاب‌ دمشقی‌ در روض‌ المغرس‌ قرار گرفته‌ است‌ (نك‌ : سیوطی‌، ٨٧؛ متیوز،٢٨٧,٢٨٥)؛ ٣. اختصار كتاب‌ الترخیص‌ فی‌ الاكرام‌ نووی‌، كه‌ نسخه آن‌ در كتابخانه لاله‌لی‌ موجود است‌ (ششن‌، ١/٣٥٧؛ برای‌ آثار یافت‌ نشده‌، نكـ: ابن‌ كثیر، ١٤/١٥٢؛ سبكی‌، ٧/٢٨١؛ حاجی‌ خلیفه‌، ١/٦٨٧، ٨٣٧؛ كحاله‌، ١/٤٣- ٤٤).

مآخذ

ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، انباء الغمر، به‌ كوشش‌ محمد عبدالمعید، حیدرآباد دكن‌، ١٣٨٧ق‌ / ١٩٦٧م‌؛
همو، الدرر الكامنة، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٢ق‌ / ١٩٧٢م‌؛
ابن‌ شاكر كتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٩٧٣م‌؛
ابن‌ قاضی‌ مكناسی‌، احمد، درة الحجال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، به‌ كوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌، ١٣٩١ق‌ / ١٩٧١م‌؛
ابن‌ كثیر، البدایة، به‌ كوشش‌ احمد ابوملحم‌ و دیگران‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
ابن‌ ملقن‌، عمر، طبقات‌ الاولیاء، به‌ كوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، بیروت‌، ١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
ابن‌ وردی‌، زین‌الدین‌، تتمة المختصر فی‌ اخبار البشر، به‌ كوشش‌ احمد رفعت‌ بدراوی‌، بیروت‌، ١٣٨٩ق‌ / ١٩٧٠م‌؛
احمد، احمد رمضان‌، مقدمه‌ بر اتحاف‌ الاخصا (نكـ: همـ ، سیوطی‌)؛
اسنوی‌، عبدالرحیم‌، طبقات‌ الشافعیة، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ جبوری‌، بغداد، ١٣٩١ق‌ / ١٩٧١م‌؛
برهان‌الدین‌ فزاری‌، ابراهیم‌، «كتاب‌ باعث‌ النفوس‌ الی‌ زیارة القدس‌ المحروس‌» (نكـ: ملـ ، ابن‌ فركاح‌)؛
حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌؛
ذهبی‌، محمد، «الذیل‌ الاول‌»، ج‌ ٤ العبر، به‌ كوشش‌ محمد سعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٥م‌؛
همو، معجم‌ الشیوخ‌، به‌ كوشش‌ روحیه‌ عبدالرحمان‌ سیوفی‌، بیروت‌، ١٤١٠ق‌ / ١٩٩٠م‌؛
سبكی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیة الكبرێ‌، به‌ كوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٤م‌؛
سید، خطی‌؛
سیوطی‌، اتحاف‌ الاخصا بفضائل‌ المسجد الاقصێ‌، به‌ كوشش‌ احمد رمضان‌ احمد، قاهره‌، ١٩٨٢م‌؛
ششن‌، رمضان‌، نوادر المخطوطات‌ العربیة فی‌ مكتبات‌ تركیا، بیروت‌، ١٤٠٠ق‌ / ١٩٨٠م‌؛
صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ كوشش‌ ددرینگ‌، ویسبادن‌، ١٤٠١ق‌ / ١٩٨١م‌؛
طلس‌، محمد اسعد، الكشاف‌ عن‌ مخطوطات‌ خزائن‌ كتب‌ الاوقاف‌، بغداد، ١٣٧٢ق‌ / ١٩٥٣م‌؛
ظاهریه‌، خطی‌؛
عامری‌، یحیێ‌، غربال‌ الزمان‌، به‌ كوشش‌ محمد ناجی‌ زعبی‌ عمر، دمشق‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٥م‌؛
فهرس‌ مخطوطات‌ جامعة الملك‌ سعود، ریاض‌، ١٤٠٤ق‌ / ١٩٨٤م‌؛
كحاله‌، عمر رضا، معجم‌ المؤلفین‌، بیروت‌، ١٩٥٧م‌؛
مرعشی‌، خطی‌؛
نعیمی‌، عبدالقادر، الدارس‌ فی‌ تاریخ‌ المدارس‌، به‌ كوشش‌ جعفر حسنی‌، دمشق‌، ١٣٦٧ق‌ / ١٩٤٨م‌؛
وادی‌آشی‌، محمد، برنامج‌، به‌ كوشش‌ محمد محفوظ، بیروت‌، ١٩٨٢م‌؛
یافعی‌، عبدالله‌، مرآة الجنان‌، حیدرآباددكن‌، ١٣٩٠ق‌ / ١٩٧٠م‌؛
نیز:

Ahlwardt;
Ebn-e Ferkah,”The Kitab Baitu-n-Nufus”, ed. Ch.D. Matthews, The Journal of the Palestine Oriental Society, ١٩٣٥, vol. XV;
Fulton, A., Second Supplementary Catalogue of Arabic Printed Books in the British Museum, London, ١٩٥٩;
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection, Princeton, ١٩٣٨;
Matthews, Ch. D.,”Baitu-n-Nufus of Ibnu-l-Firkah” , The Journal of the Palestine Oriental Society, ١٩٣٣, vol. XIII;
Pertsch.

فرامرز حاج‌ منوچهری‌