باغَنْدی، ابوبکر محمد بن محمد بن سلیمان ازدی (ح ٢١٠ـ ذیحجۀ ٣١٢ق/ ٨٢٥ ـ مارس ٩٢٥م)، محدث نامی عراق. وی به باغند ــ ظاهراً یکی از قرای واسط ــ منسوب است (سمعانی، ٢/ ٤٥؛ یاقوت، ذیل باغند). در برخی از منابع نام اشهر او به صورت ابن باغندی نیز آمده است (سمعانی، همانجا؛ خطیب، ٣/ ٢٠٩).
نخستین سماع باغندی در ١٧ سالگی در واسط بوده (ذهبی، سیر...، ١٤/ ٣٨٣) که با سفر به سرزمینهای بسیار برای کسب حدیث و دیگر علوم ادامه یافته است (سهمی، ١٨٩؛ سمعانی، خطیب، همانجاها). از مشایخ او می‌توان به محمدبن عبدالله بن نُمیر، ابوبکرو عثمان پسران ابوشیبه، شیبان بن فروخ اَیلی، علی بن مَدینی، محمدبن عبدالملک ابن ابی الشوراب، سُوَید بن سعید حَدَثانی، دُحَیم دمشقی، هشام بن عمَار، مصری و حارث بن مسکین اشاره کرد (سمعانی، خطیب، ذهبی، همانجاها). او شاگردان و راویان نامدار بسیاری داشت که از آن میان می‌توان سلیمان بن احمد طبرانی، ابوجعفر طَحاوی، ابو حفص ابن شاهین، ابوبکر اسماعیلی، قاضی حسین مهاملی، ابن مَخْلَد دوری، ابواحمد حاکم، ابدوبکر ابن مُقْری، ابوعمر ابن حَیّویه، ابوبکر شافه‌ای، ابوالعباس ابن عُقْده و دِعِلج بن احمد سجزی را نام برد (طحاوی، ١/ ١٧٧، ٢٨٠، ﺟﻤ؛ اسماعیلی، ٠١/ ٤٣٩؛ سهمی، ٢٥٤؛ خطیب، ٣/ ٢٠٩-٢١٠؛ ذهبی، همان، ١٤/ ٣٨٤). عمر دراز باغندی موجب گشته است تا در میان وفیات شاگردان او تا حدود نیم قرن تفاوت باشد.
به‌رغم دارا بودن اساتید عالی، و وجود نام مشایخی مشهور در میان استادان و شاگردان وی، در باب جایگاه رجالی باغندی بسیار اختلاف است و رجالیان به جرح و تعدیل و بیان ایراداتی بر او پرداخته‌اند. شماری از ایشان وی را ضعیف و کثیرالخطا، مدّلس و حتى گاه کذاب دانسته، و غالباً تکیه بر حفظ را بر وی خرده گرفته‌اند (مثلاً ﻧﮑ: ابن عدی، ٦/ ٢٣٠٢؛ ابن جوزی، کتاب الضعفاء...، ٣/ ٩٧؛ برای‌ نظر دارالقنی و برقانی، ﻧﮑ : سبط ابن عجمی، ٥٣-٥٤؛ ذهبی، میزان...، ٤/ ٢٦-٢٧، سیر، ١٤/ ٣٨٦)، اما عده‌ای نیز او را حافظ، و از بحور حدیث دانسته، و وثاقت و صدق او را تأیید کرده‌اند (مثلاً ﻧﮑ: همو، میزان، ٤/ ٢٧؛ ابن حجر، لسان...، ٥/ ٣٦٠). گفتنی است که در شمار صحیح‌نویسان متأخر، کسانی چون ابونعیم اصفهانی در مستخرج خود بر صحیح مسلم، و ضیاء مقدسی در الاحادیث المختارة احادیث او را به ثبت آورده‌اند (ﻧﮑ: ابونعیم، ١/ ٥٠، ٢٧٦، ﺟﻤ؛ ضیاء مقدسی، ١/ ٤٠٠؛ نیزﻧﮑ: خطیب، ٣/ ٢١٣).
دربارۀ وسعت دانش او در حدیث، برخی از منابع از توانایی او در پاسخ‌گویی به ٣٠٠ هزار مسأله حدیثی، و نیز احتجاج غالب مشایخ علم حدیث به روایات و احادیث او سخن به میان آورده‌اند (ﻧﮑ: همو، ٣/ ٢١٠، ٢١٣؛ ابن جوزی، المنتظم، ٦/ ١٩٣؛ ذهبی، سیر، ١٤/ ٣٨٤). باغندیی افزون بر حدیث در علم قرائت نیز توانا بود. وی قرائت را نزد هشام بن عمار آموخت و کسانی چون ابو طیب احمد بن سلیمان و محمدبن ابراهیم زادان این دانش را نزد او فراگرفتند (ﻧﮑ: ابن جزری، ٢/ ٢٤٠).
باغندی آثاری از خود بر جای نهاد که مشهورترین انها مسند عمربن عبدالعزیز است که به کوشش محمد عوامه در دمشق (١٤٠٤ق) به چاپ رسیده است. الامالی (یا المجالس) اثر دیگر اوست که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ تیموریۀ مصر نگهداری می‌شود (تیموریه، ٢/ ٢٥٩؛ برای تداول آن، مثلاً ﻧﮑ : ابن حجر، فتح...، ٤/ ٢٤٦). تألیف دیگر او الفرائض و النواریث است که بر پایۀ آراء و آثار سفیان‌ثوری و به قلم باغندی گرد آمده بوده است(فاسی، ١/ ٣٢٠؛ رودانی، ٣٢٤-٣٢٥). سرانجام گفتنی است که کحاله به اثری از او با عنوان مما رواه الاکابر عن الاصاغر من الافراد در حدیث اشاره کرده است (١١/ ٢٢١؛ قس : کتانی، ١٦٣).

مآخذ

ابنجزری، محمد، غایة النهایة، به کوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/ ١٩٣٣م؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، کتاب الضعفاء و المتروکین، به کوشش ابوالفدا عبدالله قاضی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ق؛
همو، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٧ق؛
ابن حجر، احمد، فتح‌الباری، بیروت، ١٣٧٩ق؛
همو، لسان المیزان، قاهره، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
ابن عدی، عبدالله، الکامل، بیروت، ١٩٨٥م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، المسند المستخرج، به کوشش محمدحسن شافعی، بیروت، ١٩٩٦م؛
اسماعیلی، احمد، المسندالشیوخ، به کوشش زیاد محمد منصور، مدینه، ١٤١٠ق؛
تیموریه، فهرست؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب آرنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛
رودانی، محمد، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
سبط ابن عجمی، ابراهیم، التبیین لاسماء المدلسین، به کوشش یحیێ شفیق، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدآباد دکن، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
سهمی، حمزه، تاریخ جرجان، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
ضیاء مقدسی، محمد، الاحادیث المختارة، به کوشش عبدالملک عبدالله دهیش، مکه، ١٤١٠ق؛
طحاوی، احمد، شرح معانی الآثار، به کوشش محمد زهری نجار، بیروت، ١٣٩٩ق؛
فاسی، محمد، ذیل التقیید، به کوشش یوسف حوت، بیروت، ١٤١٠ق؛
کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، استانبول، ١٩٨٦م؛
کحاله، عمرزضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، دارالحیاء التراث العربی؛
یاقوت، بلدان.

فرامرز حاج‌منوچهری