اِبْنِ عاقُولی، غیاث‌الدین ابوعبدالله ابوالمکارم محمدبن محمدبن عبدالله (رجب ٧٣٣ ـ صفر ٧٩٧ / مارس ١٣٣٣ ـ نوامبر ١٣٩٤)، محدث و فقیه شافعی که به سبب اقامت اجدادش در عاقول (قریه‌ای در بخش شرقی واسط) به آنجا منسوب شده است (معروف، ١ / ١٣٨). ابن عاقولی در بغداد زاده شد و در همان شهر زندگی کرد و پرورش یافت (ابن فرات، ٩(٢) / ٤٢٣). گفته شده که وی خود را از نسل نُعمان ابن منذر می‌دانست (ابن قاضی شهبه، تاریخ، ٣ / ٥٧٠). ابن حجر (٣ / ٢٧٦) تولد ابن عاقولی را در ٧٣٢ق ذکر کرده و سیوطی (١ / ٢٢٦) درگذشت او را به سال ٧٩٨ق ثبت کرده است. خاندان ابن عاقولی، اهل علم و فضیلت بودند و ٣ تن از آنان یعنی جد وی، پدرش و خود او، تقریباً تا اواخر سدۀ هشتم هجری، به هنگام یورش اول تیمور لنگ به بغداد (٧٩٥ق / ١٣٩٣م) در مستنصریه تدریس می‌کردند (معروف، ١ / ٣٥). از آثار برجای ماندۀ آل عاقولی، دارالقرآن الجمالیه یا جامع العاقولی کنونی است که در آغاز، مدرسه‌ای برای دانش‌پژوهان بود و بعد به صورت جامع درآمد (عزاوی، ٢ / ٢٢٨؛ معروف، ١ / ١٣٨). ابن عاقولی این مدرسه را بر مرقد پدرش بنا نهاد و بر آن موقوفاتی معین کرد (ابن قاضی شهبه، طبقات، ٣ / ١٧٠). بنا به گفتۀ ابن حجی، ابن عاقولی بر علوم گوناگون زمان خود از حدیث و فقه و ادبیات چیره‌ بود و همواره قاضیان و وزیران به علت مقام علمی وی به سویش روی می‌آوردند (ابن قاضی شهبه، تاریخ، ٣ / ٥٧٠). ابن عاقولی نزد پدرش و سراج قزوینی و دیگر عالمان روزگار آموزش دید و از آنان حدیث شنید و میدومی و دیگران به وی اجازۀ نقل حدیث دادند (ابن قاضی شهبه، طبقات، ٣ / ٣٤١؛ سیوطی، ١ / ٢٢٥).
ابن حجر (٣ / ٢٧٦-٢٧٨) نقل کرده که ابن عاقولی در سفر به مکه، مدینه، دمشق و حلب، در این شهرها حدیث می‌گفت و یک‌بار به مدت چند ماه، پیش از موسم حج در حلب اقامت گزید. همچنین مدتی در بیت‌المقدس حدیث می‌گفت. بین ابن عاقولی و سلطان احمدبن اویس جلایری، اختلافی پیش آمد. از این رو ابن عاقولی به سوی تکریت روان شد و سپس به حلب روی آورد (همو، ٣ / ٢٧٨). وی به هنگام هجوم تیمور لنگ به بغداد به همراه سلطان احمدبن اویس از آن شهر گریخت، ولی اموالش به یغما رفت و خانواده‌اش به اسارت گرفته شد. وی نخست در شام رحل اقامت افکند. سپس به قاهره رفت و بعد از مدتی در رمضان ٧٩٦ق به همراه سلطان احمد به بغداد بازگشت، ولی ابن عاقولی پنج ماه بعد درگذشت و بنا به وصیت او، در جوار مرقد معروف کرخی به خاک سپرده شد (ابن فرات، ٩(٢) / ٣٤٨؛ ابن قاضی شهبه، تاریخ، ٣ / ٥٧٠؛ معروف، ١ / ٣٥).

آثـار

الف ـ چاپی

الرصف فیما روی عن النبی (ص) من الفضل و الوصف. زرکلی (٧ / ٤٣) بدون ذکر تاریخ بیان می‌کند که این کتاب برای اولین بار در دمشق به چاپ رسیده است.

ب ـ خطی

١. الدرایة فی معرفة الراویة (ورهووه، VII / ٦١)؛ ٢. عرف الطیب من اخبار مکة و مدینة الحبیب، که نسخه‌ای از آن در دارالکتب مصر موجود است (وکیل، ٢(٤) / ٢٨٧)؛ ٣. کفایة الناسک فی معرفة المناسک (ورهووه، VII / ١٦٣-١٦٤). ٤. مفتاح الرجا فی شرح مصابیح الدُجی که شرح مصابیح السنة بغوی است (لاندبرگ، شم‌ ١٩١). همچنین مجموعه‌ای از مکاتبات ابن عاقولی با عنوان منشآت در کتاب الانصاف بین الحاوی و ما اورد من الخلاف فی مدح السلطان احمد ثبت شده است. نسخه‌ای از کتاب الانصاف ذیل مجموعه‌ای در کتابخانۀ تقوی که اکنون جزء کتابخانۀ مجلس می‌باشد، موجود است (مرکزی، ٦١٦).

ج ـ آثاری که تنها نامی از آنها باقی مانده است

١. شرح منهاج الوصول الی علم الاصول از بیضاوی؛ ٢. شرح الغایة القصوی فی درایة الفتوی از بیضاوی (ابن حجر، ٣ / ٢٧٦)؛ ٣. تعلیق بر المهمات اسنوی (بغدادی، ٢ / ١٧٥)؛ ٤. الرد علی الرافضة (ابن قاضی شهبه، طبقات، ٣ / ٢٤٣؛ در مورد دیگر آثار منسوب، نک‌ : ابن حجر، ابن قاضی شهبه، زرکلی، همانجاها).
ابن عاقولی شعر نیکو می‌گفت و قصیده‌ای را که دربارۀ عقاید اسلامی سروده، عدة الوحید و عمدة التوحید نامیده است (ابن قاضی شهبه، همانجا). ابن حجر (٣ / ٢٧٦- ٢٧٨) نیز ابیاتی از وی ذکر کرده است.

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، انباء الغمر، حیدرآباد دکن، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
ابن فرات، محمدبن عبدالرحیم، تاریخ، به کوشش قسطنطین رزیق و نجلاء عزالدین، بیروت، ١٩٣٨م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبکربن احمد، تاریخ، به کوشش عدنان درویش، دمشق، ١٩٧٧م؛
همو، طبقات الشافعیة، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
بغدادی، هدیه؛
زرکلی، اعلام؛
سیوطی، بُغیة الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق؛
عزاوی، عباس، تاریخ العراق بین احتلالین، بغداد، ١٣٥٤ق / ١٩٣٦م؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
معروف، ناجی، تاریخ علماء المستنصریة، قاهره، ١٣٩٦ق؛
وکیل، مختار، فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
نیز:

Landberg, Carlo, catalogus de manuscrits arabes provenant d,une bibliothèque privée à el-Medina, Leiden, ١٨٨٣;
Voorhoeve.

مهیار علوی مقدم