اِبْنِ داوودِ حِلّی، ابومحمد حسن بن علی، ملقب به تقی‌الدین (٦٤٧- بعد از ٧٠٧ ق/ ١٢٤٩- بعد از ١٣٠٧ م)، رجالی، فقیه و ادیب امامی. از زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست. همین قدر می‌دانیم كه وی نزد دانشمندان بنام حله در آن روزگار، چون محقق حلی و جمال‌الدین احمد بن طاووس دانش آموخت (ابن داوود، الرجال، ٤٥، ٨٣). ابن داوود (٧- ٨) از ابن جهیم اسدی (ه‌ م ) نیز روایت كرده و امینی (٦/ ٦-٧) بدون ذكر مستند خود، نجیب‌الدین یحیی بن سعید حلی، خواجه نصیر طوسی و پدر علامه حلی، یوسف بن علی را نیز از مشایخ او دانسته است. ابن داوود همدرس غیاث‌الدین عبدالكریم بن احمد بن طاووس بوده (ابن داوود، همان، ٢٢٧) و از وی روایت نیز كرده است (مجلسی، ١٠٦/ ١٢-١٣). ابن داوود (همانجا) به قرینۀ اینكه ابن طاووس را «بغدادی التحصیل» خوانده و از طرف دیگر گفته كه تا هنگام مرگ قرین او بوده، احتمالاً مدتی نیز در بغداد اقامت داشته است. همچنین براساس بیتی از ارجوزۀ عقد الجواهر، او در ذیقعده ٧٠٠/ ژوئیه ١٣٠١ در كاظمین بوده است. نیز در ارجوزۀ المنهج القویم، از نعمت مجاورت و زندگی در نجف یاد كرده است (نک‌ : ابن داوود، سه ارجوزه، ١٤٩، ٢٥٦). از راویان او، رضی‌الدین علی بن احمد مزیدی، زین‌الدین علی بن طراد مطار آبادی و تاج‌الدین محمد بن قاصم بن مُعَیه در منابع یاد شده‌اند (شهید اول، ٧٧؛ حر عاملی، ٢/ ٧١؛ مجلسی، ١٠٤/ ١٩٦، ١٠٥/ ١٥٣، به نقل از اجازات شهیدین). ابن داوود شهرت خود را مرهون كتاب الرجال است. البته آثاری نیز در فقه داشته و قدرت ادبی او نیز مورد ستـایش جمعی از بزرگـان قـرار گرفتـه اسـت (نک‌ : مجلسی، همانجاها؛ افندی، ١/ ٢٥٤). در كتاب الرجال، همان گونه كه او خود در مقدمۀ آن (صص ٣-٤) متذكر شده، نخستین بار شیوه‌ای دنبال شده كه در آثار رجالی شیعی متقدم نظیر ندارد و آن رعایت ترتیب حروف تهجی در ذكر نامهای رجال و پدر و جد ایشان است. علاوه بر این چون مؤلف به قصد انتخاب و جمع مطالب كتب رجالی متقدم، مانند آثار كشی، طوسی، نجاشی، ابن غضائری و دیگران، كتاب را تألیف كرده، به منظور اختصار برای هر یك از منابع رجالی و نیز هر یك از معصومین (ع) رمزی وضع كرده است. ابن داوود در این كتاب جز موارد اندكی از متأخرین پس از شیخ طوسی سخن نگفته است. شیوۀ او در رموز قراردادی، سرمشق دیگران در نوشتن آثار رجالی متأخر بوده است. بعضی از علمای شیعه چون پدر شیخ بهایی، رجال ابن داوود را بی‌نیاز كننده از دیگر كتب رجال دانسته و برخی چون مولی عبدالله شوشتری به دلیل اشتباهات در نقل از متقدمین، آن را غیرقابل اعتماد دانسته‌اند. عده‌ای نیز راه میانه در پیش گرفته، آن را در ردیف سایر كتب رجالی قرار داده‌اند (نوری، ٣/ ٤٤٢). این اثر به گفتۀ خود ابن داوود ( الرجال، ٤٦) تا حد زیادی مرهون اشارات استادش احمد بن طاووس است كه بر اهمیت آن می‌افزاید. البته شهرت عالم معاصر وی، علامه حلی و كتابش، خلاصة الاقوال، تا حدودی كتاب رجال او را تحت الشعاع قرار داده و این خود باعث عدم اقبال به كتاب وی گشته است. شاید وقوع پاره‌ای تصحیفات در كتاب وی و در نتیجه نسبت عدم ضبط به او، ناشی از عدم دقت ناسخان بوده باشد (برای توضیح بیشتر در مورد این تصحیفات، نک‌ : كلباسی، ٩٢، ٩٤؛ بحرالعلوم، ١٨؛ شوشتری، ١/ ٦٣).

آثـار

الف ـ چاپی

١. الرجال: این كتاب یك بار در ١٣٨٣ ق به كوشش سیدجلال‌الدین محدث در تهران و بار دیگر در ١٣٩٢ ق به كوشش محمد صادق بحرالعلوم در نجف به چاپ رسیده است؛ ٢-٤. «ارجوزة فی الكلام»، «عقد الجواهر فی الاشباه و النظائر» و «المنهج القویم فی تسلیم التقدیم» كه در یك مجلد تحت عنوان سه ارجوزه (نک‌ : مآخذ همین مقاله) به چاپ رسیده است. «ارجوزة فی الكلام» (صص ٥١-١٠١) منظومه‌ای است زیبا و بلند در ١٤٥ بیت كه ناتمام می‌نماید و با الفاظی موجز از اعتقادات كلامی شیعه سخن می‌گوید. در سه ارجوزه (صص ١٠٣-١٠٥) ٣٣ بیت از سراینده‌ای مجهول به چاپ رسیده كه در همان مجموعۀ خطی كه ارجوزة فی الكلام در آن یافت شده، موجود بوده و احتمال دارد قسمتی از بخش نهایی ارجوزة فی الكلام باشد؛ عقد الجواهر فی الاشباه و النظائر (صص ١٨٣-٢٥٦) ارجوزه‌ای است فقهی كه ابن داوود در شرح حال خود ( الرجال، ١١٢)، با این نام از آن یاد كرده، ولی در نسخۀ چاپی عنوان جواهر الكلام فی الاشباه و النظائر بدان داده شده است. ارجوزه با ١٣٠٩ بیت در ١٠ ذیقعدۀ ٧٠٠ ق/ ١٧ ژوئیۀ ١٣٠١ م در شهر كاظمین سروده شده است. گفتنی است كه ابن داوود در این ارجوزه (ص ٢٥٦) وعدۀ شرح آن را داده و شاید به این وعده عمل هم كرده باشد. به هر حال افندی (١/ ٢٥٧) در ایروان كتابی با عنوان عقد الجواهر منتسب به این داوود و به خط كفعمی دیده كه منظوم نبوده است؛ المنهج القویم فی تسلیم التقدیم (صص ١٤٩-١٧٣) ارجوزه‌ای است با ٢٠١ بیت، مشتمل بر داستانی از مباحثه‌ای خیالی یا حقیقی پیرامون شایسته‌ترین فرد برای احراز مقام خلافت پس از پیامبر (ص) كه در مجلسی از علمای مذاهب مختلف در شهر بغداد انجام گرفته است.

ب ـ خطی

١. التحفة السعدیة كه نسخۀ آن در كتابخانۀ موزۀ بغداد موجود است (نک‌ : نقشبندی، ١/ ٢٣٢)؛ ٢. تحصیل المنافع در فقه كه به گفتۀ افندی (همانجا) شاید شرح شرائع یا شرح المختصر النافع محقق حلی باشد. از این كتاب نسخه‌ای در كتابخانۀ روضاتی در اصفهان موجود است (جامعه، ٣(١)/ ١٦)؛ ٣. الجوهرة فی نظم التبصرة، در فقه كه دو نسخه از آن در كتابخانۀ آیت‌الله مرعشی (شم‌ ١/ ٥٠٩٠، ٥٦١٣) موجود است (مرعشی، ١٣/ ٢٨٥، ١٥/ ١٥)؛ ٤. المقتصر من المختصر كه نسخۀ آن در كتابخانۀ مجلس یافت می‌شود (نک‌ : مدرسی، ١٠٩). لازم به ذكر است كه ابن داوود در شرح حال خود ( الرجال، ١١٢-١١٣) علاوه بر آنچه یاد شده، از تعدادی آثار دیگر در فقه و عقاید و نحو و عروض و منطق یاد كرده كه برخی از آنها منظوم است. همچنین به گفتۀ افندی (١/ ٢٥٣-٢٥٤)، سید حسین مجتهد عاملی رساله‌ای مشتمل بر روایاتی از ائمه (ع) به ابن داوود نسبت داده و از آن در كتابش، دفع المناواة عن التفصیل و المساواة نقل كرده است.

مآخذ

ابن داوود حلی، حسن بن علی، كتاب الرجال، به كوشش جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران، ١٣٤٢ ش؛
همو، سه ارجوزه، به كوشش حسین درگاهی و حسن طارمی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
افندی، ریاض العلماء، به كوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق؛
امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، ١٣٨٧ ق؛
بحرالعلوم، محمد صادق، مقدمه بر كتاب الرجال ابن داوود حلی، نجف، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
جامعه، خطی؛
حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، به كوشش احمد حسین، بغداد، ١٣٨٥ ق؛
شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، ١٤١٠ ق؛
شهید اول، محمد بن مکی، الاربعون حدیثاً، قم، ١٤٠٧ ق؛
كلباسی، ابوالهدی، سماء المقال فی تحقیق علم الرجال، به كوشش محمد علی روضاتی، قم، ١٣٧٢ ق؛
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
مرعشی، خطی؛
مدرسی طباطبایی، حسین، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ترجمۀ محمد آصف فكرت، مشهد، ١٣٦٨ ش؛
نقشبندی، اسامه ناصر و عامر احمد قشطینی، المخطوطات الفقهیة، بغداد، ١٩٧٥ م؛
نوری، میرزا حسین، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣٢١ ق.

محمدهای مؤذن جامی